زمانه از لولا درآمده، فرضیه هایی درباره نسبت های نقد ادبی و ادبیات، مقالات ادبي، ادبيات فارسي، ادبيات پارسي، مقالات ادبي سايت رسمي مجيد اخشابي، سايت رسمي مجيد اخشابي، مقاله، مقالات موضوعيKey words: age of the hinges accordingly, literary criticism and literary theory about rates, articles, literature, Persian literature, Persian literature, literary essays official website Akhshaby M., M. Akhshaby official website, article, articles subject
ظاهرا در وضعیت فعلی نهاد مستقر ادبیات، منتقد وظیفه ای جز این ندارد که به تحلیل، تفسیر، دسته بندی و در نهایت اتخاذ موضع گیری های مخالف یا موافق، تند یا ملایم در قبال آثار ادبی واقعا موجود، مرئی و در دسترس بپردازد. به عبارت بهتر، محدوده خط کشی شده و از پیش معین نقد، تامل در وقوع ادبیات است. بدین منوال نقد در قیاس با اثر ادبی همواره از جایگاهی پسین برخوردار می شود و آغاز کار منتقد با خاتمه اثر ادبی معنا و کارکرد پیدا می کند. از جنبه ای دیگر، تامل در نحوه امکان پذیری ادبیات عملا به خروج یا اخراج از محدوده نقد منجر می شود. از قرائن امر چنین برمی آید که منتقدان و مولدان آثار ادبی، هر دو این صورت بندی را پذیرفته اند...



همزمان با تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی سال های اخیر، شور رمان نویسی و افزایش کمی رمان ها از مصادیق بارزی است که گویا نقد حاضر به مداخله در آنها نیست و آیا افزایش کمی، خود به خود و به صورت تدریجی به ارتقای کیفی ادبیات می انجامد؟ حتی با یک نگاه سرسری روی جلد رمان های منتشرشده می توان خالقان آنها را شناخت. ولی چه کسی و تحت چه شرایطی این خالقان را خلق می کند؟ پاسخ به این پرسش ها از منظر جامعه شناسی ادبیات مسبوق به سابقه است، ولی نقد ادبی به تقریب حرف مهمی برای گفتن ندارد زیرا سرخوشانه و با اتکا به فرهنگ کین توزی در جایگاه پسین وقوع اثر ادبی را تنها مبنای نقد فرض گرفته ایم. در عرصه خلق ادبی، کتاب مکان بیانگری است و موازی با آن مطبوعات را اعم از مجلات و روزنامه ها به محل نمادین برای نقد اختصاص داده ایم. دلیل این نحوه از توزیع حسی شاید این باشد که کتاب ها ابدی تر از مطبوعات هستند. بنابراین اثر ادبی و نقد از منظر تاثیرگذاری قلمرو خود را در دو حوزه پایدار و موقتی تقسیم کرده اند. اثر ادبی، «مدت» را هدف قرار می دهد و نقد، «لحظه» را.

مساله این نیست که منتقدان ادبی بر دوراهی تامل در «وقوع» یا «امکان پذیری» ادبیات مخیرند بلکه برعکس، هیچ انتخابی در کار نیست. نقد ادبی دیگر نمی تواند به طور بی واسطه با اثر ادبی تماس برقرار کند. به تاسی از «ژیل دلوز» و «فلیکس گتاری» در «فلسفه چیست؟» می توان به طرح این پرسش ها پرداخت که چه می شود اگر اثر ادبی، نقد را به خود نپذیرد؟ و چنانچه با توسل به برخوردهای هیستریک یا فرهنگ کین توزی، اثر ادبی، نقد را قبول کرد، حال چه می شود اگر نقد، اثر ادبی را به خود نپذیرد؟ به بیان دیگر، مهم ترین ربط اثر ادبی و نقد همین بی ربطی است. دلیل این پدیده را پیشتر شرح دادیم. زمان و تمایز پیشین و پسین تمامی مفصل های اثر ادبی و نقد را جاکن کرده است.

افزایش کمی رمان و شور سیری ناپذیر برای رمان نویسی، با تزلزل زندگی طبقه متوسط در موازنه به سر می برد. ظرف چند سال اخیر، به خصوص با طرح هدفمندی یارانه ها، طبقه متوسط کوچک و کوچک تر شده است. افرادی که متعلق به این طبقه اند، از آنجا که شیوه حیات خود را در معرض خطر می بینند به ناچار به قصد دفاع از خاطره جمعی خود در دو صورت فتیش و نوستالژیا زندگی روزمره خود را ثبت و یادواره ای می کنند. وجه غالب رمان های فارسی را بازنمایی همین فتیش ها و نوستالژیاها تشکیل می دهد. این روحیه را برخلاف نظر رایج نمی توان به فوران ناگهانی رمان تعبیر کرد. هم اینک شرایطی پیش آمده که هر رمانی توامان دو رمان است. به نحوی صریح تر، جامعه به اسطوره رمان نیازمند است. مساله اقتصادی، به توجیه همه جوانب نمی پردازد. از این رو که رمان، دم به دم خصایص جشنواره ای بیشتری را علنی می کند. فیلیپ سولرز در مقاله «رمان و تجربه محدودیت» در مجله «تل کل» دسامبر ۱۹۶۵ با طرح مساله مشابه فوران و ازدیاد رمان در فرانسه آن زمان – رمان را استعاره جامعه ای توصیف می کند که می خواهد به ساده ترین و ارزان ترین شکل نفس ادبیات را تحت کنترل دربیاورد. در نظر سولرز، پیوند میان جشنواره ای شدن رمان و برگزاری سالیانه جایزه های ادبی، از علایم این تغییر و تحول بطئی است. در ادامه سولرز، رمان را آخرین امکان برای جامعه ای تحلیل می کند که آحاد آن با بیان زندگی عادی خود به احساس فردیت دچار می شوند. جمع بندی وی از صراحت کم نظیری برخوردار است: «رمان وسیله ای است تا جامعه با خودش حرف بزند.» در چنین اوضاع و احوالی کار زیادی از دست نقد ادبی به شیوه فعلی برنمی آید. به دفعات می خوانیم و می شنویم که داستان نویسان سیر فعالیت خود را نه تفکر، بلکه نفس زندگی قلمداد می کنند. «نه تفکر، بلکه زندگی» را فیلیپ سولرز نمود بیرونی «نه پرسش، بلکه نمایش» می داند.

جونوسوکه یوشیوکی رمان نویس ژاپنی در «اتاق تاریک» رمان جنجال برانگیزش وضعیت داستان نویسان معاصر خود را با اصطلاح «تسوبوشی» شرح داده است. کوه اوسوری (=ترس) واقع در شمالی ترین نقطه ژاپن پس از فوران آتشفشان جزیره را با خاکسترهای سفیدرنگ، یکدست می پوشاند. ترکیبات گوگردی تمام سطح جزیره را مثل برف فرامی گیرد. در نظر مردم ژاپن، پس از مدتی این جزیره به محلی برای تجمع ارواح مردگان تلقی می شود. هرساله در روزی به خصوص اشخاص بسیاری به این جزیره روانه می شوند تا با مردگان خود گفت وگو کنند. مدیوم ها یا همان احضارکنندگان ارواح، همگی از ساکنان بومی جزیره اند، اما جالب اینجاست که اکثر مدیوم ها، کور مادرزادند و همین به شگفتی های جزیره اضافه می کند. راوی رمان یوشیوکی در نقش مجری تلویزیون کانال ۱۲ ژاپن برای تهیه گزارشی در محل حاضر می شود. در خلال تحقیقات و کنجکاوی های وی درمی یابیم که اکثر اهالی جزیره فاقد شغل هستند و از طرفی فقر و افزایش زاد و ولد خانواده ها را مجبور به تحمل شداید بسیار کرده است. مادران این جزیره با تمرینات بدنی خاصی موسوم به «تسوبوشی» سعی می کنند تا نوزادان خود را حین تولد خفه کنند. با این حال بسیاری از نوزادان که جان سالم به در می برند به دلیل کمبود اکسیژن در اولین دم بی بازدم زندگی شان بینایی خود را از دست می دهند. درواقع احضارکنندگان روح همین نوادگان تسوبوشی اند که این ماهیت جادویی و اسرارآمیز را به شکل هاله ای در اطراف و اکناف جزیره پراکنده اند.

دو دهه بعد از جنگ، کودکان تسوبوشی به استعاره ای برای رمان نویس بدل می شود. از این منظر شاید نقد ادبی را بتوان مابه ازایی برای اشباح مردگانی در نظر گرفت که نوادگان تسوبوشی را طرف خطاب خود قرار می دهند. ارتباط بی واسطه اثر ادبی و نقد تنها در شرایطی امکان پذیر بود که عقل سلیم همچنان مبنای تفکر فرض می شد. عقل سلیم که به تعبیر ژیل دلوز، پرسونای تفکر کلاسیک بود، نظرگاه انسان ابله را مبنا می گرفت و عمل نقد را با حل و فصل خطاها و اشتباهات یکسان می پنداشت. اما از زمان خاتمه جنگ دوم جهانی به بعد بالاجبار عقل سلیم از موضع خلق حقیقت کنار کشید و دیگر نمی توانست مبنای غیرفلسفی فلسفه باشد. تعابیر رسانه ای «همه می دانند» و «به سمع و نظر عموم رسیده است»، خود گویای آن است که تفکر چیزی متفاوت از به آگاهی رسیدن و

حل و فصل اشتباهات است. به زعم دلوز ابله مدرن به هیچ روی فرزند طبیعت نیست، بلکه او موجودی است که یا فریب می خورد یا فریب می دهد. دست بر قضا، ابله مدرن بلاهت را جعل می کند تا به اهدافش دست یابد و بتواند اقتدار و بی اعتنایی را به هم گره بزند. دلوز در مقاله دیگری با عنوان «افلاطون و وانمودگی شر» به خوبی نشان می دهد که تصویر کلاسیک شر با ایده نهایت و غایت مندی قرین هستند. در وضعیت معاصر شرارت با خطای طبیعی مترادف واقع می شود و در ادامه ابله نوینی پا به عرصه وجود می گذارد که دیگر با احمق های آتنی مندرج در کتاب نفس ارسطو اندک شباهتی ندارد. ابله مدرن از دل آثار شکسپیر متولد می شود. به جای کودکان سر به هوا و کودکانگی بلاهت طبیعی، جهان ما به ناگهان انباشته از شخصیت ها و چهره هایی می شود که اراده به بلاهت و میل به فریب خوردن دارند. شاه لیر و هملت با استعداد خبیثانه خود در فریب خوردن به حیات خود ادامه می دهند. در طرف مقابل مکبث ها، ادموندها و یاگوهایی را شاهد هستیم که یک آن از فریب دادن دست نمی کشند. از این منظر، نمایشنامه های شکسپیر حاکی از آن اند که در چنین هنگامه ای متفکر پای بند به عقل سلیم به دلقک دربار بدل می شود. از این بابت عقل سلیم مبنای تفکر نیست و تفکر با بیرون زدن از عقل سلیم ممکن می شود. متقابلا بحران بازنمایی از کشاکش با وضعیتی شروع می شود که مرزهای تفکر به ملاقات تفکر نمی آیند. از تل آوار ویرانه های عقل سلیم، نقد اخلاقی پا به میدان می گذارد تا مگر با پاسداری از ارزش ها بقایا را حفظ کند. اما همه ارزش های اخلاقی در معرض این خطرند که به کژراهه یا به عکس خود تبدیل شوند.

ابله مدرن با ترکیب شرارت و غایت، فریب را جایگزین خطا می کند. فریب دادن و فریب خوردن را آنقدر ادامه می دهد تا به جنون دگردیسی یابد. اساسی ترین رهیافت تفکر از همان جایی آغاز می شود که تفکر از مسیر خود منحرف شده، همین جاست که «امر نو» از فریب و جنون شروع می کند تا بی ربطی بالفعل را به ربط بالقوه فکر با حقیقت تبدیل سازد. از دیگر منویات ابله مدرن، یکی هم این است که پرسش های «چه خبر شده؟» و «چه اتفاقی دارد می افتد؟» را جایگزین گذشته و آینده می کند. این دو پرسش حاکی از آن است که برخلاف تلقی کانت، زمان یگانه جوهری نیست که معرف صورت سوبژکتیو شهود باشد. به عبارت دیگر، سوژه مدرن از فراچنگ آوردن درونیت خود عاجز است. درست در موقعیتی که عقل سلیم پا پس می کشد و از وعده دیدار آگاهان و جاهلان هیچ حقیقت تازه ای متولد نمی شود، ادبیات و به تبع آن رمان پا به عرصه می نهند. رمان در آستانه پیدایش خود شرایطی را زمینه چینی می کرد که تفکر میل به حقیقت نداشت (دن کیشوت) و در کنارش حقیقت نیز میل به تفکر نداشت (سانچو). ولی عقل سلیم به سادگی استعفا نمی دهد و همواره خواهان بازگشت به صحنه است. «ادبیات برای ادبیات» عینی ترین تمایل عقل سلیم برای بازگشت به شمار می آید. «مارکی دوساد» در مقاله کلاسیک خود موسوم به «ایده هایی در باب رمان» از وضعیتی سخن به میان می آورد که همه انحراف ها به خطای مطالعاتی و محاسباتی تعبیر می شوند. رمان نویس، از این رو ریاکاری فرهنگ را علنی می کند و همه آنچه را که زاید و فحل فرض می شده به صحنه بازمی گرداند. شیوه رمان نویسی «ساد»، برخلاف شهرتش، نه از بازنمایی صحنه های جنسی و خشونت آمیز، که از این جمله جسورانه اش آشکار می شود: «آنچه آدمیان در برابرش به رعشه می افتند، فیلسوفان موظفند همه اش را بگویند.» و در ادامه متوجه می شویم که رمان از نظر وی، فلسفه ای است که در«همه اش را می گوید.» و هر گاه رمان ها فقط خود را بازگو کنند یا به «چه خبر شده؟» و «چه اتفاقی دارد می افتد؟» قناعت کنند، پیداست که یک جای کار می لنگد. «همه اش را گفتن»، وسوسه ای است که دست از سر رمان نویس برنمی دارد و در نیمه دوم قرن نوزدهم با برآمدن فلوبر به اوج می رسد.

ظرف سال های دولت اصلاحات تلاش های بسیاری شد تا فرهنگ و کار فرهنگی شبح عقل سلیم را به صحنه احضار کند. تاریخ مدرنیته جهان سومی با تاریخ شکست در تاسیس عقل سلیم هم ارز است. (مارسال هناف) نقد دقیقا به همین دلیل همواره در معرض آن است که به کاری زاید و پاره وقت مبدل شود. در موعد مقرر عقل سلیمِ قریب الوقوع جای خود را به عملیات «تسوبوشی» می دهد و نتیجتا اثر ادبی و نقد نمی توانند در حوزه ای به نام فرهنگ یکدیگر را ملاقات کنند. حتی گفت وگویی هم میان آنها درنمی گیرد زیرا از سهم زمانی مساوی برخوردار نیستند. ادبیات، ابدیت را فراراه خود قرار می دهد و نقد هر قدر هم که هیستریک و عصبی تر بشود، از موقتی بودن خود فاصله نمی گیرد.

حمله به نویسندگان و دیگر فعالان و مولدان حوزه ادبیات تحت نام نقد ادبی از این رو در زیر شنزارهای سکوت و بی اعتنایی دفن می شود که ما ترجیح داده ایم زندگی را در شرایط داستانی قبول کنیم. رمان های وجه غالب ادبیات امروز، ضمانتنامه های واقعیت تداوم زندگی روزمره اند. رمان نویس و منتقد ادبی، خود شخصیت های رمان بزرگ تری هستند که هنوز به جلوه مکتوب در نیامده است و گویا از آنجا که هنوز نانوشته است، نمی شود نقدش کرد. نباید نقدش کرد.



پویا رفویی
روزنامه شرق ( www.sharghnewspaper.com )


به همت: مريم پورمحمدي
مسؤول ارشد سايت
مسؤول انجمن آموزشگاه ادبيات
اختصاصي‌هاي سايت (دانلود برنامه ها، عكسها و پوسترها، مصاحبه‌هاي مجيد اخشابي)
گرافيك
فتوشاپ
پرسش و پاسخ های مرتبط با انجمنها
معرفی عوامل و دست اندرکاران سایت
ايميل: zendegi_khazan@yahoo.com
شناسه ياهو: zendegi_khazan
0
0
0
0 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.