جهانی شدن ادبیات ایران با آژانس ادبی، مقالات ادبي، ادبيات، داستان، زمان، شعر، شاعر، كتاب، مقالات موضوعي سايت مجيد اخشابي، ادبيات فارسيKeywords: Literature Papers: Globalization of Iranian literature, literary agency, literary essays, literature, story, time, poetry, poet, books, articles theme Akhshaby M., Persian literature
اگر از مقابل کتابفروشی های خیابان انقلاب بگذری و نگاهی گذرا به ویترین کتابفروشی ها بیندازی، خیلی ساده می فهمی چقدر کتاب خارجی به زبان فارسی ترجمه شده است. هر سال بخش زیادی از انتشار کتاب ها در ایران، ترجمه آثاری از کشورهای دیگر است. کافی است یک کتاب جایزه یا نویسنده ای نوبل بگیرد، آن وقت خیل مترجمان ایرانی است که به سمت ترجمه اثر روانه می شود. گاهی اشتیاق ترجمه آنقدر بالا می گیرد که چند مترجم یک کتاب را ترجمه می کنند که به فاصله کوتاهی از هم منتشر می شوند...




این حکایت ترجمه در ایران است که حکایت پیچیده و غریبی هم نیست. به هر حال ما دلمان می خواهد از تازه های ادبیات دنیا باخبر شویم. اما تاریخچه ترجمه آثار فارسی به سایر زبان ها به چه زمانی برمی گردد؟ به دوره ای که کتاب های آسمانی ترجمه شدند یا خیلی جلوتر از آن؟ البته ترجمه در ایران قدمتی بسیار طولانی دارد و از وقتی اولین کتاب های خارجی به زبان فارسی ترجمه شد، سال ها می گذرد؛ از جمله اولین کتاب های ترجمه شده به فارسی در قرن سیزدهم هجری، کتاب «پطر کبیر» و «شارل دوازدهم» است که توسط میرزا رضا مهندس به دستور عباس میرزا از زبان فرانسه ترجمه شده اند.

قرن های گذشته این بده بستان آثار میان کشورها مثل حالا یکطرفه نبود، در گذشته بسیاری از آثار ایرانی به زبان های اروپایی ترجمه می شدند. اصلا از طریق زبان فارسی بود که بسیاری از علوم دینی به دیگر کشورها راه یافت. یکی از ترجمه های اولیه از زبان فارسی مجموعه ای از داستان های اسطوره ای از شاهان و قهرمانان ایرانی به نام «پنجه تنتره و خوتای نامک» بود که توسط روزبه با نام اسلامی عبدالله بن مقفع در سال ۱۴۲ قمری به عربی ترجمه شد.

● ترجمه ها محدود به آثار کلاسیک

خیلی از آثار کلاسیک ما هم در سال های پیشین به زبان های دیگر ترجمه شده اند؛ حافظ، سعدی، مولوی و خیام شاعرانی هستند که آثارشان به لطف ترجمه حالا جهانی هستند. فیتز جرالد و رینولد نیکلسون برای ایرانی ها نام های آشنایی هستند؛ کسانی که آثاری را از ادبیات کلاسیک ما را به انگلیسی برگرداندند. اما حالا ماجرا فرق کرده است. حالا دیگر گذشته است آن دورانی که آثار بسیاری از زبان فارسی به زبان های دیگر ترجمه می شد. امروز، دیگر مسیر ادبیات ما مثل جاده ای یکطرفه شده که فقط آثاری را از ادبیات غرب ترجمه می کنیم بدون این که کتابی از ادبیات معاصر ایران به خارجی ترجمه شود. هر چند شاید آثاری از ادبیات ما این روزها به زبان های دیگر ترجمه شود، مثلا پال اسپراکمن آمریکایی که به ایران هم آمده است از چند سال پیش ترجمه آثار ایرانی را شروع کرده است. او در سال ۱۳۵۲ با عنوان سپاه صلح به افغانستان اعزام شد و با زبان فارسی آشنایی بیشتری پیدا کرد و پس از بازگشت از افغانستان کتاب «یکی بود یکی نبود» محمدعلی جمالزاده را به انگلیسی برگرداند و بعد از آن هم کتاب «غربزدگی» جلال آل احمد را ترجمه کرد. ترجمه آثاری چون «سفر به گرای ۲۷۰ درجه» احمد دهقان، «شطرنج با ماشین قیامت» حبیب احمدزاده از دیگر آثاری است که او در سال های اخیر از فارسی به انگلیسی ترجمه کرده است. یکی دو مترجم ایرانی خارج از کشور نیز تلاش هایی برای ترجمه آثار ایرانی کرده اند، مثلا فریدون فریاد، شاعر ایرانی که سال گذشته درگذشت کتاب هایی از ادبیات کلاسیک ما را به زبان یونانی برگردانده است یا محمدرضا قانون پرور، استاد دانشگاه مقیم آمریکا «سووشون» سیمین دانشور و ۲ کتاب محمدرضا بایرامی و چند رمان و نمایشنامه را به زبان انگلیسی ترجمه کرده است. هر چند آثار دیگری هم از سهراب سپهری یا نیما و فروغ یا قدیمی ترها هدایت و جمالزاده ترجمه شده باشند یا خیلی بیشتر چند اثر از چند نویسنده و شاعر معاصرتر، اما همه ادبیات ما این نیست. واقعیت این است آثاری که از ادبیات معاصر ما ترجمه شده اند، بسیار اندک هستند.

علی عبداللهی، مترجم زبان آلمانی که شعرهای نیما را به آلمانی ترجمه کرده است ترجمه یکطرفه آثار خارجی به فارسی و ترجمه نشدن ادبیات ما به زبان های دیگر را تابع مسائل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی می داند و معتقد است وقتی این روابط بهبود یابد خود به خود این مساله تسهیل می شود.

او تاکید دارد مترجمان نمی توانند به تنهایی وارد گود شوند و آثاری را از ادبیات ایران به زبان های دیگر ترجمه کنند، چرا که بعد از ترجمه، پیدا کردن ناشر برای انتشار کار در یک کشور بیگانه بسیار سخت است.

این مترجم یادآور می شود: در گذشته ترجمه ها را خارجی ها بیشتر برای پژوهش های شرق شناسی انجام داده اند. این مترجمان بعد از قرن ۱۹ می خواستند شرق را بشناسند و مطالعات قوم شناسی انجام دهند. از این رو احساس می کردند باید ادبیات آن کشورها را بشناسند. در همین مسیر آثار کلاسیک ایران و در کنار آن نوشته های زیادی از عرفان ایرانی نیز ترجمه شد.

حسینی زاد: برای کشورهایی مثل ما، باید یک آژانس ادبی وجود داشته باشد، مثلا کشورهای آفریقایی آژانس درست کرده اند و ادبیات شان ترجمه می شود. البته این کاری است که دولت باید بکند

اما در حال حاضر به نظر می رسد با توجه به این حرف ها گویی چنین نیازی در غرب احساس نمی شود و آنچه در گذشته به آن نیاز داشته اند، برطرف شده است. از این روز آثار ایرانی به زبان های دیگر ترجمه نمی شود. آخرین مترجمی که روی عرفان های ایرانی کار کرد آنه ماری شیمل بود که روی آثار مولوی، پژوهش های بسیار انجام داد و آن را ترجمه کرد.

● مترجمان آستین ها را بالا بزنند

از سوی دیگر، مترجمان بر این باورند که برای ترجمه آثار ایرانی به زبان های دیگر باید در ایران آستین ها را بالا زد. این همان نکته ای است که عبداللهی هم بر آن صحه می گذارد و می گوید: در ایران موسساتی نیست که آثاری را برای ترجمه به زبان های دیگر سفارش دهند و بدون ملاحظات سیاسی آنها را انتخاب و ترجمه کنند و بعد از آن در خارج برایش ناشر پیدا کنند.

نکته دیگری که درباره ترجمه آثار ایرانی به زبان های دیگر در دوران معاصر به چشم می خورد، این است که یا خود نویسندگان علاقه مند بودند آثارشان را به زبان دیگری ترجمه کنند که آثارشان ترجمه شده یا مترجمی ایرانی یا خارجی بر اساس علاقه شخصی خودش اثری را ترجمه کرده است که آن هم در تیراژهای محدود چاپ شده، مثل این که جزیره هایی کوچک در اقیانوسی بزرگ به نام ادبیات جهان باشیم که این جزیره ها به چشم نمی آیند.

این مترجم زبان آلمانی آوردن بهانه هایی چون مهجوریت زبان فارسی برای ترجمه نشدن آثار ادبی ایران را روا نمی داند و بر این باور است که اگر اثری خوب باشد حتما به زبان های دیگر ترجمه خواهد شد.

● تشکیل آژانس ترجمه با همکاری کشورهای فارسی زبان

محمود حسینی زاد، مترجم خلاف نظر عبداللهی اعتقاد دارد ادبیاتی که به اصطلاح ما عرضه می کنیم، نمی تواند رو در رو با ادبیات مدرن غربی بایستد و از این نظر ما مقداری لنگ می زنیم.

اما مشکل اصلی ما برای ترجمه نشدن به زبان های دیگر از نگاه حسینی زاد، چیز دیگری است. به باور او غربی ها از ما انتظار یک ادبیات شرقی دارند؛ ادبیاتی پر از فقر و مردان کارگر و زنان بیچاره و قدری چاشنی سیاسی، ادبیاتی که مثلا مراسم ختنه سوران ما را بیان کند، اما حالا آنها می بینند ادبیات ما این طور نیست. الان دو سه کتابی که نویسندگان ترک مقیم اروپا نوشته اند یکی کتاب قادر عبدالله است که پرفروش است. من خودم نخواستم این کتاب را به فارسی ترجمه کنم چرا که فکر می کردم خیلی سنتی است.

او هم مانند عبداللهی به لزوم داشتن موسسه ای برای ترجمه آثارمان به زبان های دیگر تاکید دارد و می گوید برای کشورهایی مثل ما، باید یک آژانس ادبی وجود داشته باشد، مثلا کشورهای آفریقایی آژانس درست کرده اند و ادبیات شان ترجمه می شود. البته این کاری است که دولت باید بکند.

حسینی زاد رویایی را در ذهن دارد که اگر این رویا به واقعیت تبدیل شود، ایده آل ترین شکل خواهد بود و آن هم تشکیل آژانسی با همکاری کشورهای فارسی زبان افغانستان، تاجیکستان و ایران است.

مریوان حلبچه ای، مترجمی است که در کردستان عراق زندگی می کند و تاکنون آثار زیادی را از ادبیات فارسی به کردی ترجمه کرده است. آثار شاعرانی چون شمس لنگرودی، رسول یونان، حافظ موسوی، گروس عبدالملکیان و... از جمله ترجمه های اوست.

او بر این باور است که ادبیات ایران ظرفیت های زیادی دارد که از سوی مترجمان کشورهای دیگر کشف نشده است.

این مترجم نمی پذیرد که آثار ترجمه شده ادبیات ایران چشمگیر نیستند و تاکید می کند آثاری که از داستان نویسان مطرح که به زبان های دیگر ترجمه شده اند، اتفاقا به نظرم چشمگیر و مهم هستند و با استقبال مواجه شده اند.

حلبچه ای می گوید آثار زیادی از کشورهای عربی به زبان های دیگر ترجمه شده و دلیل آن هم روشن است، چرا که آنها روی شناساندن ادبیات شان به دنیا تلاش کرده اند و از پشتوانه دولتی برای معرفی آثارشان بهره می برند.

اینجا می توان همان شعار همیشگی را داد که تا اثری ترجمه نشود، جهانی نشده ایم؛ انگار که فقط برای خودمان می نویسیم بدون این که دنیا بداند در ادبیات ایران چه می گذرد. آیا این بهانه است که زبان فارسی برای ترجمه کژتابی هایی دارد که مانع ترجمه به زبان های دیگر می شود؟ اگر این موضوع درست باشد چطور در قرن های گذشته این مشکل وجود نداشت و حالا این معضل سر برآورده است؟ یا بحث دیگری که درباره کیفیت آثار ایرانی مطرح می شود این است که آیا باید پذیرفت ادبیات داستانی ما هنوز در قلمرو خودمان است و مفاهیم جهانی را مطرح نمی کند؟ باید این حرف ها را دور ریخت، باید این واقعیت تلخ را پذیرفت که هنوز راهی برای ترجمه آثار ادبی مان به دیگر زبان ها پیدا نکرده ایم؛ آیا این مترجمان هستند که باید آستین ها را بالا بزنند و آثاری را از زبان فارسی به دیگر زبان ها ترجمه کنند یا بالاخره مسوولان به فکر ترجمه آثار ایرانی به زبان های دیگر خواهند افتاد؟



محمدرضا پارسا
روزنامه جام جم


به همت: مريم پورمحمدي
مسؤول ارشد سايت
مسؤول انجمن آموزشگاه ادبيات
اختصاصي‌هاي سايت (دانلود برنامه ها، عكسها و پوسترها، مصاحبه‌هاي مجيد اخشابي)
گرافيك
فتوشاپ
پرسش و پاسخ های مرتبط با انجمنها
معرفی عوامل و دست اندرکاران سایت
ايميل: zendegi_khazan@yahoo.com
شناسه ياهو: zendegi_khazan

0
0
0
0 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.