نینوا در نوای سنایی، سنايي، نينوا، شعر، شاعر، ديوان سنايي، مقاله ادبي، ادبيات، ادبيت فارسي، آرشيو مقالات سايت رسمي مجيد اخشابيKeywords: Ode to Nineveh in Sanai, Sanai, Nineveh, poetry, poets, Sanai Court, literary articles, literature, Persian Adbyt, M. Akhshaby Official Archive
در تاریخ دیرین و پرفراز و نشیب کهن دیار ایران، کم نبوده اند بزرگانی که در سیر الی الله، شیفته و شیدا شده و آسیمه سر گام در طریق عرفان نهاده تا با فناء فی الله، نه تنها خود را از قید و بند زندگی مادی وارهانند، بلکه با روی برتافتن از آن، طعم و لذت وصل معشوق جاودانه را نیز دریابند...



آنچه روشن است، ادبیات پرمایه پارسی بیش از همه مدیون و مرهون این بزرگان است، زیرا همان گونه که بسیاری از اندیشمندان نام آور و ازجمله آنان، ذبیح الله صفا، در مجموعه عظیم و ارزشمند تاریخ ادبیات ایران، آورده اند شعر پارسی در بن مایه و پیکر خود وامدار اندیشه های دینی و عرفانی است. حضور تاریخی شاعران برجسته و عارفان نام آوری چون مولوی، عطار، ابوسعید ابوالخیر، حافظ، شاه نعمت الله ولی، ابوالحسن خرقانی، سنایی غزنوی و بسیاری دیگر که ذکر نام یکایک آنان خود مثنوی هفتاد من کاغذی را می طلبد، بردرستی گفتار فوق گواه است.

در سیاهه بلند بالای اسامی عارفان پارسی سرا، نام ۳ تن دوچندان می درخشد و به تعبیر محمدرضا شفیعی کدکنی، شاعر و استاد برجسته ادبیات، در دریای پهناور ادب عرفانی، سه موج بزرگ، سه خیزاب بلند شگفتی زا وجود دارد: سنایی غزنوی، عطار نیشابوری و مولانا جلال الدین محمد بلخی. شعر این سه نامدار اوج و قله شعر عرفانی پارسی است و میراث اندیشه اینان بالاترین میراث معنوی تبار انسان در عرصه جهان بینی عرفانی. مولانا خود نیز اشارتی بدین مضمون داشته است:

عطار روح بود و سنایی دو چشم او/ ما از پی سنایی و عطار می رویم

آنچه واکاوی و کنکاش در آثار این سه عارف پرآوازه به دست می دهد، آن است که در ژرفای اندیشه و عمق گفته هایشان، مهر و هواخواهی امام حسین(ع) کاملا هویدا و نمایان است. در حقیقت، سنایی، عطار و مولوی، از امام حسین(ع) به مثابه نماد انسان کامل یاد کرده اند. نگارنده پیش از این در ۲۳/۹/۸۹ طی مقاله ای با عنوان، نینوا در نوای رومی که در همین روزنامه به چاپ رسید به واکاوی دیدگاه مولانا درباره امام حسین(ع) پرداخته است، آنچه در این مقاله مطمح نظر بوده، بررسی باورهای سنایی در این باره است و اگر خدا بخواهد بازبینی افکار عطار درباره حضرت سیدالشهدا بماند برای شاید وقتی دیگر.

ابوالمجد مجدود بن آدم سنایی غزنوی را که در سده ششم هجری می زیست می توان کاروان سالار شعر آیینی در زبان پارسی برشمرد. جستجو و کاوش در رسائل و دواوین منثور و منظوم او که مورد تحسین و ستایش بزرگان نام آور قرار گرفته، پژوهشگر را به این نکته رهنمون می سازد که در ژرفای اندیشه و عمق گفته های این عارف و شیدای شهیر، مهر و هواخواهی اهل بیت پیغمبر اکرم(ص) و آل علی(ع) کاملا هویدا و نمایان است. دلایل و براهین زیادی برای اثبات این مدعا وجود دارد و از آن جمله می توان به ابیات زیر اشاره کرد:

چون همی دانی که شهر علم را حیدر در است / خوب نبود جز که حیدر میر و مهتر داشتن / مر مرا باری نکو ناید ز روی اعتقاد/ حق حیدر بردن و دین پیمبر داشتن/ آن که او را بر سر حیدر همی خوانی امیر/ کافرم گر می تواند کفش قنبر داشتن / جز کتاب الله و عترت ز احمد مرسل نماند/ یادگاری کان توان تا روز محشر داشتن .../ هشت بستان را کجا هرگز توانی یافتن / جز به حب حیدر و شبیر و شبر داشتن/ گر همی مومن شماری خویشتن را بایدت/ مهر زر جعفری بر دین جعفر داشتن

سنایی در جایی دیگر با تولی جستن به خاندان رسول و تبری خواستن از آل امیه نه تنها دگربار علاقه وافر خود به اهل بیت پیامبر را آشکار می سازد، بلکه شرط ورود به بهشت برین را دوستی آنان می خواند:

دو سبب را امید می دارم/ گرچه آلوده و گنهکارم/ که نجاتم دهی بدین دو سبب/ زین چنین جمع بی خبر یارب/ آن یکی حب خاندان رسول/ حب آن شیر مرد جفت بتول / و آن دگر بغض آل بوسفیان/ که از ایشان بدو رسید زیان

بسیاری دیگر از اشعار سنایی نیز چنین معنایی را در ذهن تداعی می کنند. به عنوان نمونه در یکی از اشعارش بیزاری خود از هر آن کس که با علی(ع) دشمنی دارد، خبر داده است:

جانب هر که با علی نه نکوست / هر که گویی باشد من ندارم دوست

گفتنی است، سنایی چنان دلباخته آل رسول است که عداوت و کینه آنان را در حکم کفر و ارتداد می پندارد:

آن که را عمرو عاص باشد پیر/ یا یزید پلید باشد میر/ مستحق عذاب و نفرین است/ بدره و بدفعال و بددین است

از آنچه گفته آمد، مقام و منزلت والای خاندان حضرت محمد(ص) نزد سنایی پدیدار گشت، اما بایسته و شایسته است یاد شود، سیمای امام حسین(ع) و واقعه جانسوز عاشورا در تفکر سنایی واجد جایگاهی خاص و ویژه است. درحقیقت، فراز و رفعت مقامی که حسین بن علی(ع) در اندیشه سنایی دارد بس خیال انگیز می نماید. این مفهوم را اشعاری که او سروده به وضوح مشخص و نمایان می کند، چه آن زمان که اقرار می دارد صدها هزار بار ثنای حسین می گوید:

از سنایی به جان میر حسین / صد هزاران ثناست دایم دین

نکته: سنایی مومنان را به این نکته هشدار می دهد که بی قراری در عزای حسین بن علی(ع) برای نیل به راه حق کافی نیست، بلکه تفکر در چند و چون ورود امام به این مسیر وصال است که اگر درست درک گردد راهنمای ارزشمندی خواهد بود

بایسته است یاد شود سنایی در کتاب حدیقه الحقیقه به طور مفصل و در فصولی جداگانه با عناوینی چون در مناقب امیرالمومنین حسین بن علی(ع)، صفت قتل حسین بن علی(ع) به اشاره یزید علیه اللعنه، در صفت کربلا و نسیم مشهد معظم، التمثیل فی الاشتیاق الی المشهدالمعظم و صفت اصرار الاعداء و الباغین لعنهم الله، سجایای امام حسین(ع) و واقعه غمبار عاشورا را یاد کرده است. روایت او از عاشورا و وقایع پس از آن بسیار تراژیک و غمبار است، او ماجرای عاشورا را با تلخی تمام روایت می نماید.

با وجود این، نیازمند یادکرد است، غم انگیز بودن ماجرای کربلا مشخصه اصلی باور سنایی نیست، بلکه عمده توجه او معطوف به تفکر امام حسین(ع) است. آنچه هویدا می نماید سنایی، حسین بن علی(ع) را الگو برمی شمرد و منش و روش ایشان را شایسته تقلید. به باور وی، آن کس که براستی رهرو راه حق است باید مانند حسین(ع) خود را آماده فدا و فنا ساختن بهر حق کند و به این جهت مطالعه ماجرای کربلا را برای سالکان و رهروان حقیقت بایسته می داند.

تا ز سر شادی برون ننهند مردان صفا / پای نتوانند بردن بربساط مصطفی/ خرمی چون باشد اندر کوی دین کز بهر ملک/ خون روان کردند از حلق حسین در کربلا/ از برای یک بلی کاندر ازل گفته ست جان/ تا ابد اندر دهد مرد بلی تن در بلا

به تعبیر دیگر، سنایی شهادت حسین(ع) را بسان نمونه و الگوی منحصر به فردی در پیش روی رهپویان طریق حق معرفی می نماید که در تاریخ جهان همانندی برای آن یافت نمی شود.

سراسر جمله عالم پرشهید است/ شهیدی چون حسین کربلا کو

با تمام این اوصاف، سنایی تقلید از حسین(ع) را تنها به سبب فداکاری جانانه یا شهادت آن امام بزرگوار به توسط اشقیای بدنهاد و ستمکاران بدذات جایز نمی پندارد، بلکه از دید او، آنچه این مهم را بایسته تر و ضروری تر می سازد، جهاد جانانه امام با نفس و سربلندی و پیروزی نهایی ایشان در این آوردگاه سخت و جانفرساست. در واقع، از منظر سنایی، تقلید از آن حضرت به آن معناست که مدعیان مقلدی و پیروی باید به جهاد اکبر، یعنی مبارزه با نفس، بپردازند و مرگ نفس خویش را پیش از مرگ واقعی ببینند. چراکه هرگاه نفس انسانی بمیرد، زان پس مرگ راستین معنایی جز حیات ندارد.

کاین طریق است که در وی چو شوی توشه تو را/ جز فنا بودن اگر بـوذری و سلــمان نیست/ این عروسی ست که از حسن رخـش با تـن تو/ گر حسینی همه جز خنجر و جز پیکان نیست

و دقیقا به همین سبب است که توصیه به تامل و تفکر در کشته شدن حسنین(ع) می نماید:

برگ بی برگی نداری لاف درویشی مزن/ رخ چو عیاران نداری جان چو نامردان مکن/ سـر برآر از گلشن تحقیق تا در کوی دین/ کشتگان زنده بینی انجمن در انجمن/ در یکی صف کشتگان بینی به تیغی چون حسین/ در دگر صف خستگان بینی به زهری چون حسن

می توان گفت به باور سنایی، معرفت دقیق به شخصیت امام حسین(ع) و ماهیت راستین عاشورا برای هر فرد تنها در صورتی ممکن می شود که بریدن از هر آنچه دلبستگی آرد را پیشه کند. به عقیده او آگاهی یافتن از داستان عاشورا تنها هنگامی به کار خواهد آمد که مانند امام حسین(ع) پیش از فرارسیدن مرگ، نفس انسانی فرد کشته شده باشد. در واقع پیرو چنین تفکری است که سنایی هشدار می دهد اگر وابستگی های نفسانی ترک نشود حکایت عاشورا بهره ای دربر نخواهد کرد:

چون سنایی ز خود نه منقطعی/ چه حکایت کنی ز حال حسین

به عنوان پایانی بر این مختصر و به مثابه برآیند کلام می توان اذعان داشت که سنایی مومنان را به این نکته هشدار می دهد که بی قراری در عزای حسین بن علی(ع) برای نیل به راه حق کافی نیست، بلکه تفکر در چند و چون ورود امام به این مسیر وصال است که اگر درست درک گردد راهنمای ارزشمندی خواهد بود.


به همت: مريم پورمحمدي
مسؤول ارشد سايت
مسؤول انجمن آموزشگاه ادبيات
اختصاصي‌هاي سايت (دانلود برنامه ها،
عكسها و پوسترها، مصاحبه‌هاي مجيد اخشابي)
ايميل: zendegi_khazan@yahoo.com
شناسه ياهو: zendegi_khazan

0
0
0
0 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.