ادبیات و شیاطین درون
در صفحات آغازین رمان «آینه های دردار» هوشنگ گلشیری، قهرمان رمان که نویسنده ای ایرانی است، برای داستان خوانی به جمع هم وطنانش در آلمان رفته است. نویسنده داستانی بلند می خواند که گلشیری متن کاملش را در رمان آورده و پس از پایان داستان با رگبار سوال ها در باب تعهد نویسنده، رابطه نویسنده و مردم و رابطه ادبیات و واقعیت مواجه می شود، سوال هایی که از فرط تکرار تهوع آور شده اند...



شخصیت داستان گلشیری به این سوال ها جواب می دهد و اتفاقا جوابش خوب و خلاق هم هست و برای بحث در چنین مواقعی به کار می آید. او می گوید که واقعیت همیشه سکوی پرتاب نویسنده است، نویسنده ای که مطلقا خارج از واقعیت باشد وجود ندارد.

و این حرف درستی است، حتی در تخیلی ترین داستان ها رگه های نیرومندی از واقعیت وجود دارد و تخیلی ترین داستان ها از واقع گرایانه ترین داستان ها، واقعی ترند. اما به زعم نویسنده گلشیری، که شباهت هایش با خود او انکارناپذیر است، نوشتن گاه امری است سراپا شخصی، تلاشی است برای «شکل دادن به کابوس فردی» و «به یاد آوردن و حتی تثبیت خوابی که یادمان رفته است.» بنابراین فارغ از رابطه ادبیات با واقعیت، ادبیات رسالت دیگری نیز بر دوش دارد و آن چیزی است که گلشیری «یادآوری» می نامدش.

کار نویسنده گاه از جنس تذکر است، خواننده اش را وادار می کند تا به یاد بیاورد، تا آنچه را که زیر فرش جارو شده، آنچه را که به هر دلیلی در پستو چپانده شده، فراموش شده و از یاد رفته، دوباره ببیند. کار نویسنده همین است که آن سویه ای از وجود خواننده و به تبع آن جامعه، را پیش چشمش بیاورد که خواننده و جامعه می خواهد فراموش کند و نبیند. در پایان حرف هایش، نویسنده می گوید: «مگر نه اینکه تا چیزی را به عینه نبینیم نمی توانیم بر آن غلبه کنیم؟ خب، داستان نویس هم گاه ارواح خبیثه مان را احضار می کند، تجسد می بخشد و می گوید: «حالا دیگر خود دانید، این شما و این اجنه تان.»

بیراه نیست اگر سرآغاز رمان گلشیری ما را به یاد جمله هزار بار نقل شده گئورگ لوکاچ در «نظریه رمان» بیندازد: «رمان حماسه جهانی است که خداوند آن را ترک گفته است، خصوصیات روانی قهرمان رمان، خصوصیات انسان شیطان صفت است.» رسالت ادبیات یا لااقل بخشی از رسالت ادبیات، روبه رو کردن مخاطب با شیطان های درون اوست، با اجنه ای که در زوایای نهان وجودش لانه کرده اند و منشاءناپیدای ترس هستند و دست و پای او را می بندند. ما همه وسایل القاء ترس شده ایم و در برابر شیاطین نهفته در زوایای پنهان وجودمان سر تسلیم فرود آورده ایم و ادبیات یاری مان می کند تا فرآیند وسیله شدن و علت تسلیم شدن مان را در برابر این ماشین ویرانگر، بهتر دریابیم.

ادبیات و به خصوص رمان، نیرویی مخرب و افشاگر دارد. نیروی ادبیات می تواند این شیاطین نهان را، که مثل کرم های دندان حفره های متعدد در جان فرد ساخته اند و در آنها سکنی گزیده اند، عیان کند. ادبیات پشت پرده ذهن مخاطبش را برملا می کند، حاکمان ناپیدای جانش را از نهان گاه بیرون می کشد و در برابرش می نشاند و این، بی شک نخستین گام در فرآیند غلبه بر ترس و سرآغاز کنش ـ تفکر است. به کلام گلشیری، برای نترسیدن ابتدا باید منشاء ترس را «به عینه» مشاهده کرد.

بنابراین، بیراه نیست اگر بگوییم فرآیند خواندن رمان چیزی شبیه به فرآیند تداعی آزاد است که فروید ابداع کرد. شیوه تداعی آزاد در روانکاوی، مگر غیر از وسیله ای است برای بیمار تا با شیاطین درونش روبه رو شود و بر آنان فایق آید؟ روانکاوی فرویدی بیش از آنکه از مقوله درمان باشد، از جنس شناخت نفس است. مفهوم کلیدی روانکاوی «سرکوب» است و فروید باور دارد که درمان هم ارز است با آشکار شدن امر سرکوب شده، با عیان گشتن آنچه در ناخودآگاه دفن شده و در دسترس ذهن فرد نیست.

اما اگر روانکاوی فرویدی این کار را در سطح فرد انجام می دهد، ادبیات می تواند خود را به عرصه جامعه برکشد. به اندازه انسان های باسواد هر جامعه ای مخاطب بالقوه ادبیات وجود دارد و تمام حرف نیز بر سر این بالقوگی است. هر آنچه می گوییم درباره توان بالقوه تاثیر است و همین است که منشاء دعواست بین آنان که می خواهند جامعه را با خودش رو در رو کنند و آنان که نمی خواهند مردم به چنین خطری تن دهند. در سطح این بالقوگی، ادبیات عقده ها و گره های کور یک جامعه را نشان می دهد، آنچه را که جامعه در پستوهای ناخودآگاه دفن و فراموش کرده به صحنه می آورد و از همین طریق است که می تواند نقطه آغاز هر تفکری باشد. تاریخ نشان داده است در شرایط گشایش سیاسی هر جامعه ای بخش عظیمی از توان بالقوه تاثیر ادبیات بالفعل شده است و تاثیر متون ادبی بر انقلاب های تاریخ بر هیچ کس پوشیده نیست. ادبیات می تواند از ابزارهای القای ترس باشد و چه بسا هر آنچه بر سر نویسنده در جهان می آید برآمده از همین توان بالقوه ادبیات است.

به همت: مريم پورمحمدي
0
0
0
0 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.