ادبي: عراقی

12 مرداد 1389   maryam.pourmohammadi   گنجینه ادبی, مقالات ادبی   0 نظر   350 بازدید   |

بزرجمهر‌بن‌عبدالغفار همدانى فراهانى و مشهور به عراقى از بزرگان تصوف و شاعران بلندپايه‌ي ايران در قرن هفتم هجرى است. در مأخذها به تاريخ ولادتش اشاره‌اى نشده است اما ظاهراً ولادت ابراهيم به سال ۶۱۰ هجرى در «کومجان» و يا «کُمجان» از توابع اراک کنونى اتفاق افتاد. خاندان عراقى اهل علم بوده‌اند. درباره‌ي کرامت‌هاى او روايت‌هاى مختلف ديده مى‌شود که مولود اعتقاد پيروان و مريدان به اوست. از آن جمله در احوال او نوشته‌اند که...

چون به هفده سالگى رسيد بر جمله‌ي دانش‌ها از معقول و منقول مطلع شده بود و مستفيد گشته تا چنان شد که در شهر همدان در مدرسه‌ي شهرستان به افادت و ديگران در خدمتش به استفادت مشغول بودند (مقدمه‌ي ديوان عراقي، ص ۴). اما گمان نمى‌رود که عراقى به چنين جامعيتى در علوم و فنون رسيده بوده باشد. آن‌چه درباره‌ي کيفيت خروج عراقى از دنياى قال و ورود او به عالم حال و تجرد در غالب مأخذها آمده است و به هفده‌سالگى او برمى‌گردد نيز بايد افسانه‌اى باشد که بعدها به ‌وسيله‌ي مريدان و پيروان او در توضيح و تفسير يکى از غزل‌هاى زيبا و فصيح او با مطلع:

 

پسرا ره قلندر سزد ار بما نمائى /

که دراز و دور ديدم ره زهد و پارسائى

ساخته شده است. اما به هر حال اين‌گونه افسانه‌ها که در احوال کسانى از قبيل سنايى و عطار و مولوى و نظيرهاى آنان مى‌بينيم ما را به يک حقيقت راهبرى مى‌کند و آن اين‌که عراقى در آغاز امر سرگرم تعلم و تعليم علوم بود و سپس رخت از مدرسه به خانقاه کشيد. اين تغيير حال در اوان شباب به او دست داد و بعد از آن به هندوستان رفت و در مولتان به خانقاه شيخ بهاءالدين زکرياى مولتانى (۶۶۶-۵۶۵ هـ) مؤسس سلسله‌ي سهرورديان مولتان راه جست. بعضى از تذکره‌نويسان عراقى را مريد مستقيم شهاب‌الدين عمر سهروردى شمرده‌اند اما جامع ديوان عراقى و نويسنده‌ي مقدمه‌ي آن که دوران زندگانيش نزديک به عهد زندگانى عراقى بود به اين امر اشاره‌اى نکرده است. عراقى خرقه از بهاءالدين زکريا گرفت و بدين طريق در جزو مشايخ سلسه‌ي سهرورديه (شعبه‌ي هند) درآمد و چندى در مولتان به‌سر برد و از آن‌جا از راه دريا به ديار روم رفت و در قونيه به خدمت شيخ صدرالدين قونوى و جلال‌الدين مولوى و جمعى ديگر از بزرگان صوفيه رسيد و به دعوت معين‌الدين پروانه وزير سلجوقيان روم به توقاة (از شهرهاى آسياى صغير، ميان قونيه و سيواس) رفت و شيخ خانقاه توقاة شد و تا سال ۶۷۵ که پروانه به دستور اَباقا به‌گونه‌اى دل‌خراش به قتل رسيد فخرالدين در توقاة ماند و پس از آن به مصر و از آنجا به شام رفت. وفات عراقى را در محرم ۶۸۶ يا ذى‌القعده ۶۸۸ نوشته‌اند و ظاهراً او را پشت مزار محبى‌الدين ابن‌العربى واقع در دامنه‌ي جبل صالحيه در دمشق به‌خاک سپردند ولى اکنون اثرى از گور او باقى نيست. ديوان عراقى حدود پنج‌هزار بيت از قصيده و غزل و ترکيب و ترجيع و ترانه و قطعه و مثنوى دارد و به اهتمام مرحوم سعيد نفيسى در سال ۱۳۳۵ به‌طبع رسيده است.

عشاق‌نامه‌ي عراقى مخلوطى است از مثنوى و غزل و مجموعاً شامل ۱۰۶۳ بيت است و به «ده‌نامه» نيز معروف است که به‌نام شمس‌الدين محمد صاحبديوان جوينى بين سال‌هاى ۶۸۰-۶۸۳ و بر وزن حديقه سنائى سروده و به او تقديم نموده است. اين منظومه شامل ده فصل و هر فصل مشتمل بر مثنوى و غزل و درباره‌ي مبحثى از عرفان است و بعدها منشأ ايجاد منظومه‌هايى به‌نام «ده‌نامه» گرديد.

اثر معروف ديگر عراقى «لمعات» است که به ظن غالب در قونيه بعد از حضور در مجلس‌هاى درس صدرالدين قونيوى نگارش يافته ولى شيوه‌ي نگارش آن بيشتر از «سوانح‌العشاق» احمد غزالى متأثر است. هم‌چنين از عراقى رساله‌اى به‌نام «مصطلحات» باقى‌مانده است.

عراقى عاشق سوخته‌اى است که با سخنانش از سوز درون و شوق باطن و کمال نفس خويش حکايت مى‌کند. کلامش ساده و استوار و استادانه است. در بيشتر شعرهايش شور و شوقى بى‌مانند که نشانه‌ي التهاب درونى است ديده مى‌شود. مثنوى و قصيده‌هايش بيشتر رنگ «تحقيق» دارد و فاقد لطافت غزل‌هاى او است.

فرستنده: مریم پورمحمدی

0
0
0
0 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.