برهمن جواب داد که:اگر پادشاهان در عفو و اغماض بسته گردانند، و از هرکه اندک خيانتي بينند يا در باب وي بکراهيت مثال دهند بيش بر وي اعتماد نفرمايند، کارها مهمل شود و ايشان از لذت عفو و منت بي نصيب مانند ؛ و مامون مي گويد: رضي الله عنه: لو علم اهل الجرايم لذتي في العفو لارتکبوها. (اگر مي دانستند خداوندان گناهان لذت مرا در بخشودن گناه و مرتكب آن مي شدند)
و جمال حال و کمال کار مرد را نه هيچ پيرايه از عفو زيباتر است و نه هيچ دليل از اغماض و تجاوز روشن تر.
و پسنديده تر سيرتي ملوک را آنست که حکم خويش در حوادث عقل کل را سازند، و در هيچ وقت اخلاق خود را از لطفي بي ضعف و عنفي خالي نگذارند، تا کارها ميان خوف و رجا روان باشد. نه مخلصان نوميد شوند و نه عاصيان دلير گردند. يکي از مشايخ طريقت را پرسيدند که: و الکاظمين الغيظ و العافين عن الناس (و فرو خورندگان خشم و فراگذارندگان از مردمان، و خداي دوست دارد نيكوكاران را) را معني بگوي. پير رحمة الله عليه جواب داد که واضح آيت در شريعت مستوفي (تمام و كمال و بدون فرو گذاشتن نكته اي) بياوردهاند و بران مزيد نيست، اما پيران طريقت رضوان الله عليهم چنين گفته اند که:خشم فرو خوردن آنست که در عقوبت مبالغت نرود، و ببايد دانست که ايزد تعالي بندگان خويش را مکارم اخلاق آموخته است و بر عادات ستوده تحريض کرده، و هرکرا سعادت اصلي و عنايت ازلي يار و معين بود قبله دل و کعبه جان وي احکام قرآن عظيم باشد. و از سياقت اين آيت معلوم گردد كه بناي كارها بر رفق و لطف مي بايد نهاد، و در همه ابواب مدارا و مواسا (به مال و به تن با كسي غمخوارگي كردن، كسي را در چيزي همچون خويشتن داشتن) معتبر شناخت. قال النبي صلي الله عليه وسلم: إن الرفق لو كان خلقا لما رأى الناس خلقا أحسن منه ، وإن الخرق لو كان خلقا لما رأى الناس أقبح منه. (به درستي كه نرمخويي اگر آفريده اي بودي نديدندي مردمان آفريده اي نيكوتر از وي، و به درستي كه درشت خويي اگر آفريده اي بودي نديدندي مردمان آفريده اي زشت تر از وي)
و هرگاه که در اين مقامات تاملي بسزا رفت و فضايل عفو و احسان مقرر گشت همت بر ملازمت آن سيرت مقصور شود و وجه صلاح (خير و صلاح) و طريق صواب دران مشتبه نگردد و پوشيده نيست که آدمي از سهو و غفلت و جرم و زلت کم معصوم تواند بود، واگر درمقابله اين معاني و تدارک اين ابواب غلو جايز شمرده شود مضرت آن مهمات سرايت کند.
زابتداي كون عالم تا بوقت پادشاه........از بزرگان عفو بوده است از فرودستان گناه
من كه از تدبير خصمان خورده بودم زخم تير........ زنده ماندم تا به روز محشر از اقبال شاه
جان من بخشیدهء شاهی است کاندر عصر او ....... چند شاه تاج ‌بخش است و امیر ملك خواه
خسرو سیارگان باید که این شش بیت را............ بازگرداند به نوك تیر بر رخسار ماه‌
تا بیاموزند شاهانی که زر بخشند و سیم‌ ............ رسم جان بخشیدن از سلطان دین بهرامشاه
در جمله بايد که اندازه اخلاص و مناصحت و هنر و کفايت آن کس که در معرض تهمتي افتاد نيکو بشناسد، اگر در مصالح بدو استعانتي تواند کرد و از راي و امانت او دفع مهمي تواند کرد و در تازه گردانيدن اعتماد بر وي مبادرت نمايد و آن را از ريب و عيب خالي پندارد. و قوت دل او از وجه استمالت و تالف بقرار معهود باز رساند واين حديث را امام سازد که اقيلوا ذوي الهيئات عثراتهم (درگذاريد از خداوندان خصال پسنديده لغزشهاي ايشان را). چه ضبط ممالک بي وزرا و معينان در امکان نيايد وانتفاع از بندگان آنگاه ميسر گردد که ذات ايشان بخرد و عفاف وهنر و صلاح آراسته باشد و ضمير بحق گزاري، و نصيحت و هواخواهي و مودت پيراسته.
و نيز مهمات ملک را نهايت نيست و حاجت ملوک بکافيان ناصح که استحقاق محرميت اسرار و استقلال تمشيت اعمال دارند همه مقرر است، و کساني که بسداد و امانت و تقوي و ديانت متحزم اند(ميان در بسته و سلاح پوشيده) اندک اندک و طريق راست در اينمعني معرفت محاسن و مقابح اتباع است و وقوف برآنچه از هر يک چه کار آيد و کدام مهم را شايد، و چون پادشاه به اتقان و بصيرت معلوم راي خويش گردانيد بايد که هريک را فراخور هنر واهيلت براندازه راي و شجاعت و بمقدار عقل و کفايت کاري مي فرمايد، و اگر در مقابله هنرهاي کسي عيبي يافته شود ازان هم غافل نباشد، که هيچ مخلوقي بي عيب نتواند بود.
و در اين دقيقه احتياط تا ان حد واجب است كه اگر هنر كسي به مهمي كه مقلد آن باشد خللي راه خواهد داد او را از سر كار دور كرده شود، و جانب مهمات را از ‌آن خلل صيانت نموده آيد. چه غرض از اصطناع كفات نفاذ كار است، و اگر جايي كفايت مانع خواهد گشت لابد از آن احتراز همچنان لازم باشد كه از جهل و عجز.
و اين خود هرگز نتواند بود كه كفايت سبب التواي (پيچيده شدن) كار گردد، اما اين تأكيد بدان رفت تا معلوم گردد كه چون به ترك اصحاب هنر و كفايت براي حصول غرض مي ببايد گفت آخر آسان ارباب جهل و ضلالت گرفتن به صواب نزديك تر.

ادامه دارد....

0
-1
1
1 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.