|
 گم می شوی میان سبزی بکری که در کناره دز و کرخه تو را در میان گرفته است. اینجا هنوز روح وحشی و بكر خود را ازدست نداد. هرچند زندگی صنعتی و ماشینی امروزه زندگی بکری که در این کوشه بکر موج می زد کمرنک کرده و به کوچ و انقراض حيات وحش اينجا شدهاست. گوزن زرد روزگاري در مناطق وسيعي در شمال شرقي آفريقا ، عراق ، تركيه وايران ميزيسته اما 450 گوزن كه امروز در مناطق مختلف ايراني پراكنده شده آخرين بازماندگان اين نسل زيبا و كميابند...
سالهاي دور از خانه!
در لابهلاي شاخهسار سبز جنگلها و زيستگاههاي دز گم شوي تا ساعت به تماشايي زندگي دسته جمعي گوزن زرد ايراني پس از پنجاهسال بنشيني. نيم قرن پيش بود كه نسل اين حيوان رو به انقراض نهاد و همگان يكي از زيباترين و شاعرانهترين تصاوير اين ديار را براي هميشه به خاطرهسپردن. اما چند آلماني در گشت و گذار خود به اين جنگل ها متوجه شدند كه آخرين بازماندههاي اين نسل فصلهاي آخر قصهخود را آرام و ساكت و دور ميگذراند. همان زمان يعني سال 42 بود "فون اوپل"، صاحب كارخانه اپل كه در حال جمعآوري گوزنها براي باغوحش خصوصي خود در فرانكفورت بود به دولت ايران پيشنهاد داد كه با هزينه خود اين گوزن را از انقراض نجات دهد و به جاي دستمزد 6 گوزن به او داده شود. بين دولت ايران و اپل توافقي صورت گرفت و يك متخصص آلماني اين كار را انجام داد. گوزنها از اطراف كرخه به جزيره اشك و دشت ناز ساري منتقل شدند و پس از نزدیک به 50 سال از انقراض نجات يافتند.
2
در سايهساز سبز درختان پرنده خيال را پر ميدهيم به دشت ناز سازي و جزيره اشك اروميه. جايي كه امروزه بيشترين تعداد گوزن زرد را در دل خود جا داده اما كمآبي و اين منطقه باعث شده تا مسئولان تصميم به بازگردان گوزن زرد به جنگلهاي شوش شوند.
امروزه نزديك به 300 گوزن زرد در جزيره اشك نگهداري ميشود و دو چشمه "اشك" در شرق و "گت درهسی" در غرب نمی تواند جوابگوی جمعیت موجود در اين جزیره باشد. همين باعث ميشود تا رقابت بر سر آب چشمه درگيرد و گوزن های بالغ بزرگتر، اجازه استفاده از آبشخورها را به مادهها و گوزن های نابالغ و کوچکتر نمی دهند.
گوزنها كوچك تشنهاند. به جستجوي آب به هرسويي سرميكشند تا به حاشيه درياچه اروميه ميرسند تا با خوردن آب باراني كه در سنگهاي نمك جمعشده تشنگي خويش را رفع كنند. آرام آرام وارد ميشوند اما در نمكزار گير ميكند و ديگر نميتواند از آن خارج شوند. همچنين تماس لب گوزنها با كريستالهاي نمكي باعث پاره و زخمشدن لب و ايجاد عفونت در آنها ميشود.بنابراين مسئولان تصميم ميگيرند تا گوزنها را به جنگلهاي جنوب انتقال دهند. انتقال آنها خود داستان جالب و سخت ديگري است. راه طولاني است و گرما يكي از دشمنان خطرناگ گوزنها است.
تشنهچشمههاي ديدار تو
زنده گیری گوزنها نيز کار آسانی نیست. پیرامون چشمه و آبشخوری در جزیره اشک ارومیه را فنسکشی ميكنند و به کمین مينشينند. گوزنها یکی یکی به چشمه نزدیک میشوند و آرام آب می خورند. زیباترین صحنه خلقت. کارشناسان صبر میکنند تا گوزنها از آب چشمه سیراب شوند. دماي منطقه بالاست و زمان حمل و نقل طولاني. بيم آن ميرود كه پس از بيهوشي و به هوش آمدن گوزنها، مايعات زيادي از بدن آنها دفع شده باشد اگر آهو آب نخورده باشند احتمال تلفات آنها زياد ميشود. قرار است 40 گوزن زندهگيري شود و به جنگلهاي شوش منتقل شود اما چهار ساعت بارندگي د راول شهريور سال 86 همه برنامه ها به هم زد.
زمين خيس شده و رطوبت بالا رفته همين باعث ميشود تا گوزنهاي كمتري در اطراف چشمه جمع شوند وبدين خاطر گوزنهاي كمتري در محوطههاي فنسكشي شده واردميشوند و كار زنده گیری گوزن ها به کندی پیش ميرود.
اگر زنده گیری و انتقال گوزن ها بیشتر از 24 ساعت طول بکشد ممکن است منجر به مرگ حیوانات شود. 7 هکتار از جنگل های کرخه به ارتفاع 3 متر فنس کشی شده و فضا برای ورود گوزن ها آماده می شود.
نیمه دوم شهریور فصل اوج جفت گیری گوزن های زرد است بنابراین مسئولان سعی می کنن تا هرچه زودتر گوزن ها به جنگل های زیبای شوش انتقال یابند.
گوزن هرچند به دلیل اینکه در محیطی بدون خطر پرورش یافته اند ودیگر از جانوران درنده ترسی ندارند اما هنوز انسان را به عنوان دشمن خويش در حافظه بلندمدت خویش دشمن حك كردهاند.
گوزنها پس از پنجاه سال رام شده و خوي وحشي خود را از دست دادهاند و ديگر بهراكونها و شغالها به چشم يك دشمن نگاه نميكنند و نزديك شدن آنها به نوزدان خود جلوگيري نميكنند.
راكونها كه حيواناتي شكارگر، پرطمع، پرتحرك و شغالها خطر بالقوهاي براي گوزنها هستند. اين دو حيوان به بوي جفت جذب ميشوند و زماني كه حيوان ماده در حال زايمان است، آن را دنبال كرده و نوزاد تازه به دنيا آماده را را در مقابل چشم مادرانش شكار ميكنند.
كارشناسان پيش از اينكه گوزن به دل جنگلها شوش رها شوند منطقه 70 هكتاري را فنسكشي كرده و اين بخش از جنگل ار تيرس حيوانات وحشي دور نگاهداشتهاند. هرچند مسئولان در صدد هستند تا گوزنهايي كه در مناطق بكر نگهداري ميشوند را با آموزشهايي متوجه خطرات كنند.
سازمان محيطزيست با ساختن آلاچيق و مكانهاي تفريحي در اين زيستگاه نزديك منطقه حفاظت شده در صدد آن است تا بتواند سيل گردشگران را هرساله براي ديدن آثار شوش بويژه چغازنبيل روي بدين سو بياورند را ساعتي به جنگلهاي شوش بكشاند. آمادهسازي اين منطقه هماكنون در مرحله آماده سازي اما گردشگران ميتواند با هماهنگي اين سازمان ساعتي را به تماشاي زندگي جمعي گوزنزرد بنشيني.
شكار لحظهاي بكر
آرام ميگيري دم غروبي يا سحرگاهي در كنارچشمهاي در جنگلهاي سبز كرخه و دز كه گوزنها بيشترين تحركشان را در اين دو زمان از خود نشان ميدهند.
در دو دنيا دو نوع گوزن وجود دارد گوزن زرد ايراني و اروپايي. گروه 20 تايي كه هم اينك به آبشخور نزديك ميشوند . با بدني زيبا و مخلوطي از رنگ زرد و قهوهاي با خالهاي سفيد. يكي از گونههاي منحصر به فرد از خانواده گوزنها.میانگین عمر این گونه جانوری ۲۰ سال است و غذای اصلی آن ذرت، جو و بلوط است. نوزاد آنها بی درنگ پس از تولد می تواند راه برود. رشد شاخ در نرها از یک سالگی شروع می شود. در زمستان شاخ ها می افتد و در پی آن شاخ های جدید شروع به رشد کرده و در تابستان تکمیل می شوند.
از حدود 400 رأس گوزن زرد ايراني 45 رأس در پارك ملي دشت ناز ساري، 36 رأس در ميان كتل فارس دشت ارژن، 291 رأس به صورت نيمه وحشي در جزيره اشك و اسپير در درياچه اروميه، 7 رأس در باغ شادي جنوب غربي يزد در شهرستان هرات مروست و حدود 20 رأس در پناهگاه حيات وحش سمسكنده زيست ميكنند.
بهترين فصل براي سفر به شوش و اين منطقه پاييز است. پاييز را پادشاه فصلها دانستهاند. اما هيچ پاييزي جبروت و زيبايي پاييزهاي خوزستان را ندارد. پاييزي لبريز از رنگ و شاعرانگي.
زهراكشوري /سايت رسمي مجيد اخشابي
کلمات کليدي : ابران،ایرانشناسی،گوزن،شوش،خوزستان
|
