خط پایان طلایی پاییز

30 آذر 1396   fereshteh akhavan   مطالب و مقالات / مناسبتها   1 نظر   990 بازدید   |




خط پایان طلایی پاییز

گیسوی سیاه یلدا بر سرخ‌ها و زردها می‌گسترد تا آن‌همه تلألؤ رنگ و تقلای برگ را به سکوت و آرامش برف فراخواند؛ خط پایان طلایی پاییز برای راهی شدن به سرزمین سپید... شب آرامی که با طمأنینه، رهسپار شدن و از راه رسیدنی را هم‌زمان شاهد است، ظلمت باشکوهی که نیاکانمان بزرگش داشته‌اند و فرصتی نیکو دانسته‌اند برای لذت حضور،آن را با سرخی انار در سفالینه‌های آبی و غزل حافظ پیوند زده‌اند و با گرمای وجودشان فصل رنگ را بدرقه کردند و این میراث گران‌مایه و سنت زیبا را در ریشه‌های فرهنگی‌مان به یادگار نهادند.

 

علت نجومی طولانی بودن شب یلدا

قبل از اینکه به بیان ‌علت طولانی بودن شب یلدا بپردازیم، باید با دو اصطلاح علمی آشنا شویم؛ یکی «دایره‌البروج» که مسیر حرکت زمین به دور خورشید است و دیگری «استوای سماوی» که یک خط فرضی و هم‌صفحه با خط استوا است که کل آسمان را به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم می‌کند. این دو مدار، یک زاویه 5/23 درجه‌ای دارند که در دو نقطه یکدیگر را قطع می‌کنند و به آن‌ها «نقاط اعتدال» گفته می‌شود.

نقاط اعتدال

نقاط اعتدال شامل «اعتدال بهاری» (نوروز) و «اعتدال پاییزی» (ماه مهر) است. در طرف دیگر این دو نقطه، «نقاط انقلاب» قرار دارد که به یکی از آن‌ها «انقلاب تابستانی» و به دیگری «انقلاب زمستانی» می‌گویند؛ درنتیجه، سمت طلوع خورشید در هر فصل متفاوت است.

سمت طلوع خورشید

در نقطه اعتدال بهاری، خورشید دقیقا از شرق طلوع می‌کند؛ اما با نزدیک شدن به پایان فصل بهار، فاصله خورشید از استوای سماوی بیشتر می‌شود و نه‌تنها طول روز بیشتر می‌شود؛ بلکه طلوع خورشید هم کمی به سمت شمال تغییر می‌کند و درنتیجه، در انقلاب تابستانی، خورشید از شمال‌شرقی‌ترین حالتِ ممکن، طلوع و در شمال‌غربی‌ترین حالت ممکن، غروب می‌کند و طول روز به بیشترین مقدار خود در نیمکره شمالی می‌رسد؛ اما در فصل زمستان برعکسِ این موضوع اتفاق می‌افتد؛ یعنی در انقلاب زمستانی، خوشید از جنوب‌شرقی، طلوع و با کمانی کوتاه در جنوب‌غربی، غروب می‌کند. با توجه به کم بودن مدت‌زمان حضور خورشید، طول روز به کوتاه‌ترین مدت خود می‌رسد و بدین ترتیب، خورشید به نیمکره شمالی به‌صورت مایل می‌تابد و این نیمکره نور و گرمای کمتری را دریافت می‌کند و فصل زمستان آغاز می‌شود.

و اما در شب یلدا...

در شب یلدا، خورشید به حداکثر فاصله با مدار سماوی و طول شب به بیشترین حد خود می‌رسد؛ اما این طولانی بودن به گونه‌ای نیست که کاملا قابل‌فهم باشد؛ بلکه تفاوتی حدوداً یک دقیقه‌ای دارد. طول شب یلدا در نقاط مختلف ایران متفاوت است؛ به‌طوری که چابهار در جنوب‌شرقی و ماکو در شمال‌غربی ایران، به ترتیب 5/13 و 5/14 ساعت، کوتاه‌ترین و بلندترین شب یلدا را دارند.

 

آداب شب یلدا در ایران باستان

ایرانیان باستان در شب یلدا، میوه و خشکبارهایشان را از انبارها بیرون می‌آوردند و در سفره‌های شب یلدا که «میَزد» (Myazd) نام داشت، می‌گذاشتند. این سفره جنبه دینی داشته و مقدس بود و از ایزد خورشید روشنایی و برکت می‌طلبیدند تا زمستان را به خوشی سر کنند. میوه‌های تازه و خشک و چیزهای دیگر در سفره، تمثیلی از آن بود که بهار و تابستانی پربرکت داشته باشند و همه شب را در پرتو چراغ و نور و آتش می‌گذراندند.

بسیاری فکر می‌کنند که این شب در نزد ایرانیان نحس بوده و تنها روز بعد از آن که «خرم‌روز» یا «دی‌گان» یا «روز خورشید» نام داشت، جشن ‌گرفته می‌شده است؛ اما چنین نیست. در فرهنگ ایران‌زمین هیچگاه شب و روزی نحس و بدیُمن خوانده نشده است؛ آن‌چنان‌که این شب، شب مهمانی‌ها و قصه‌گویی‌ها و پایکوبی‌های آنان بوده است.

 

یلدا به بیان ابوریحان بیرونی

فردای شب یلدا نیز در ایران باستان بسیار مقدس بود و به‌عنوان روز برابری انسان‌ها شناخته می‌شد. همه مردم، حتی پادشاهان، لباسی ساده می‌پوشیدند. به گفته ابوریحان بیرونی، به این مناسبت، پادشاهان ایران لباس سفید به تن می‌کردند و خود را برادر کشاورزان و برزگران می‌دانستند و هم‌سفره آن‌ها می‌شدند و تشریفاتی را برای آن‌ها اجرا نمی‌کردند، هیچ دستوری صادر نمی‌شد و همه کارها به‌صورت داوطلبانه انجام می‌شد. جنگ و خون‌ریزی و شکار حیوانات ممنوع بود و حتی دشمنان خارجی نیز این موضوع را رعایت می‌کردند.

 

چرا می‌گوییم «شب یلدا» و «شب چله»؟

اینکه چرا این شب را «یلدا» نامیده‌اند به همان دلیل علمی‌اش بازمی‌گردد؛ به این موضوع که از روز پس از آن، طول روز و طول تابیدن خورشید بر زمین بیشتر می‌شود. یلدا در فرهنگ فارسی معین، «تولد و زایش» آمده است و در لغت‌نامه دهخدا معنای «میلاد» دارد. شب یلدا، در باور ایرانیان شبی‌ است که نور بر تاریکی چیره می‌شود و خورشید دوباره زاده خواهد شد.

اینکه چرا به آن «چله» می‌گوییم نیز داستان خود را دارد. به روایت برخی، این کلمه به‌طور خاص، نشانگر یک دوره چهل‌روزه نیست و تنها گذشت یک دوره را حکایت می‌کند؛ اما برخی دیگر روایت کشف آتش از سوی «هوشنگ» را دلیل اصلی این نام‌گذاری می‌دانند. در پندار ما ایرانی‌ها، هوشنگ، نخستین پادشاهی است که بر زمین حکم رانده است. برخی دیگر هوشنگ را صفت «جمشید» می‌دانند که اتفاقا او هم چنین جایگاهی داشته است، او کاشف آتش در ۱۰ بهمن است؛ یعنی چهل روز بعد از شب یلدا: دوره‌ای که به آن «چله بزرگ» زمستان می‌گویند.

 

شب یلدا آخشیج بخورید!

برای برخی، شب چله کلا در خوراکی‌هایش تعریف می‌شود؛ خوراکی‌های امروزی مانند هندوانه، آجیل، پشمک، شیرینی و سایر تنقلات که جای کشمش، سنجد، گندم برشته، انگور و سایر خوردنی‌های سنتی را گرفته‌اند.‌ میوه‌های قرمز این شب مانند انار، هندوانه و لبو، نشان شور زندگی و نمایندگان خورشیدند و میوه‌های پر از دانه نیز به نشان برکت و حاصل‌خیزی‌ بر سفره گذاشته می‌شوند.

آجیل این شب را از قدیم، شیرین می‌چیده‌اند؛ ترکیبی از میوه‌های خشک و شیرین تا بادام و گردو که ترکیب گرمی و سردی است. راستش را بخواهید مهم نیست که شام چه می‌خورید و یا چه تنقلاتی فراهم می‌کنید، همه‌چیز مُجاز است؛ اما اصل این است که خوش باشید و «آخشیج» بخورید! آخشیج یعنی «ضد»، یعنی هم گرمی بخورید و هم سردی تا روز بعد، یعنی «خرم‌روز»، سرحال و شاد باشید و دچار دردسر نشوید!

در کنار همه این تنقلات و آجیل‌ها و صحبت‌های گرم در کنار هم، نوشیدن چای خوش‌رنگ و خوش‌عطر ایرانی، لذت شب‌نشینی یلدا را دوچندان می‌کند و در کنار سرمای تازه از راه رسیده زمستان، اوقاتی خوش و خاطره‌انگیز را خلق می‌نماید.



 

اتفاقاتی جالب و مهم در شب یلدا

·ماری‌کوری را که یادتان هست؟ همسرش پیر کوری را چطور؟ رادیوم را دقیقا در همین شب کشف کردند! احتمالا عالم علم و فناوری باید خودش را مدیون شب یلدا بداند؛ ولی خوب این‌طورها هم نیست! درست در همین شب، شایعه پایان دنیا و تاریکی جهان هم‌زمان با پایان تقویم مایاها در دنیا ترس و واهمه ایجاد کرد که مردان علم باید برای مبارزه با چنین تفکراتی زودتر به خود بجنبند.

·به عالم سیاست برویم؛ ژنرال دوگل! همان که از بچگی اسمش را زیاد شنیدیم و در مثل‌ها هم از آن استفاده کردیم؛ او شب یلدا به ریاست‌جمهوری فرانسه رسید و ژوزف استالین، رهبر و سیاستمدار کمونیست شوروی در همین شب به دنیا آمد.

·جالب‌تر از همه این‌ها، هیتلر درست شب یلدا شخصا فرماندهی کل نیروهای مسلح آلمان را به عهده گرفت.

·از تاریخ بلند سرزمین خودمان هم که بگوییم؛ در ۳۰ آذرماه، دادگاه نظامی، دکتر محمد مصدق را به جرم سرکوبی کودتاگران ۲۸مرداد و سرپیچی از قبول فرمان شاه، به سه سال زندان محکوم کرد.

·احتمالا می‌پرسید به‌غیر از استالین دیگر چه کسی در شب یلدا به دنیا آمده است؛ کلکسیونی از بازیگران را داریم؛ از جین فوندای مشهور آمریکایی گرفته تا گوویندای هندی!

·این جشن از سرزمین ایران به روم باستان هم رسیده و آن‌ها نام «جشن ساتوران» را بر آن نهادند. برخی بر این باورند که عیسی‌بن‌مریم (ع) در این شب به دنیا آمده است.

·آنچه در این میان و برگزاری آیین‌های ویژه شب یلدا جالب است، شباهت‌های جشن کریسمس به یلدا است؛ مورخان می‌گویند این جشن گرچه متعلق به مسیحیان است؛ اما در اصل از ایران باستان و آیین «مهر» (میترائیسم) گرفته شده و به همین دلیل، با دی و شب یلدای ایرانی همزادی و اشتراکات فراوان دارد.

 

افسانه‌ها و باورهای یلدا

·باوری بر این مبنا نیز بین مردم رایج بود که در شب یلدا، قارون (ثروتمند افسانه‌ای)، در جامه کهنه هیزم‌شکنان به درب خانه‌ها می‌آید و به مردم هیزم می‌دهد و این هیزم‌ها در صبح روز بعد از شب یلدا، به شمش زر تبدیل می‌شود؛ بنابراین، باورمندان به این موضوع، شب یلدا را تا صبح به انتظار از راه رسیدن هیزم‌شکن زربخش و هدیه هیزمین خود بیدار می‌ماندند و مراسم جشن و سرور و شادمانی برپا می‌کردند.

·یلدا در افسانه‌ها و اسطوره‌های ایرانی حدیث میلاد عشق است که هر سال در «خرم‌روز» تکرار می‌شود؛ ماه دلداده مهر است و این دو سر بر کار خود دارند که زمان کار ماه، شب است و مهر، روزها برمی‌آید. ماه بر آن است که سحرگاه، راه بر مهر ببندد و با او درآمیزد؛ اما همیشه در خواب می‌ماند و روز فرامی‌رسد که ماه را در آن راهی نیست. سرانجام ماه تدبیری می‌اندیشد و ستاره‌ای را اجیر می‌کند؛ ستاره‌ای که اگر به آسمان نگاه کنی همیشه کنار ماه قرار دارد و عاقبت نیمه‌شبی ستاره، ماه را بیدار می‌کند و خبر نزدیک شدن خورشید را به او می‌دهد. ماه به استقبال مهر می‌رود و راز دل می‌گوید و دلبری می‌کند و مهر را از رفتن بازمی‌دارد. در چنین زمانی است که خورشید و ماه کار خود را فراموش و عاشقی پیشه می‌کنند و مهر دیر برمی‌آید و این شب، «یلدا» نام می‌گیرد. از آن زمان، هر سال مهر و ماه تنها یک شب به دیدار یکدیگر می‌رسند و هر سال را فقط یک شب بلند و سیاه و طولانی است که همانا شب یلدا است.

 

نام‌گذاری دختران ایرانی با نام یلدا

اسم یلدا هم برای خودش داستانی دارد؛ نام دختران ایرانی با موهای مشکی و بلند! جالب است بدانید که در چند سال گذشته علاقه به انتخاب این نام در بین ایرانی‌ها بالاتر رفته است. از سال ۱۳۸۸ تا کنون، «یلدا» جزء ۵۰ اسم اول است. این اسم، در سال ۱۳۸۸ با ۴۲۱۹ مرتبه نام‌گذاری، رتبه ۳۲ را به خود اختصاص داده است.

 

یلدا در ادبیات و اشعار شعرای ایرانی

یلدا که از رسوم کهن ایرانی است جایگاه ویژه‌ای در ابیات فارسی دارد. شعرا معمولا تیرگی شب و طولانی شدن فراغ را به یلدا توصیف کرده‌اند. یلدا در برخی از اشعار این‌گونه آمده است:

او بر دوشنبه و تو بر آدينه/ تو ليل قدر داري و او يلدا (ناصر خسرو)

صحبت حکام، ظلمت شب يلدا است/ نور ز خورشيد جوي بو که برآيد (حافظ)

باد آسايش گيتي نزند بر دل ريش/ صبح صادق ندمد تا شب يلدا نرود (سعدی)

تو جان لطيفي و جهان جسم کثيف/ تو شمع فروزنده و گيتي شب يلدا (خاقانی)

به صاحب‌دولتي پيوند اگر نامي همي جويي/ که از يک چاکري عيسي چنان معروف شد يلدا (سنائی غزنوی)

0
0
0
0 نفر

1 نظر

  1. روی شما به سرخی انار
    شب شما به شیرینی هندوانه
    خندتون مانند پسته
    و عمرتون به بلندی یلدا
    شب یلدا مبارک


    یلدا می‌آید تا خوبی‌ها را به یاد ما بیاورد وگرنه یک دقیقه که به جایی نمی‌خورد. یلدا رسم نیاکانمان یعنی آیین دور هم جمع شدن و نزدیکی دل‌ها را به ما می‌آموزد. یلدا را از صمیم قلب به شما تبریک می‌گویم.


    پاییز را قدم قدم پیمودیم تا به یلدا برسیم. به طولانی‌ترین شب سال تا آن را در کنار یکدیگر جشن بگیریم. خوشحالم که تندرست به شب یلدا رسیدی. عمرت چون شب یلدا طولانی باد. یلدایت مبارک.


    شب یلدا را تبریک می‌گویم و برای تبریک یلدا یادآوری فلسفه یلدا کافی است. یلدا چیزهای زیادی یادمان می‌آورد. یک دقیقه بلندتر بودنش، یک دقیقه بیشتر برای با هم بودن به ما می‌دهد و جشن شب چله به یادمان می‌آورد که همین یک دقیقه‌های کوتاه چقدر ارزشمند هستند.

    ضمن تبریک شب یلدا بزرگ‌ترین آرزویم این است که هندوانه شب یلدایتان سفید نباشد. laughing
پیام سیستم
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.