موسیقی ترکمن صحراموسیقی ترکمن صحرا

آشنایی با موسیقی شرق و غرب
موسیقی های محلی ایران
موسیقی ترکمن صحرا 

بنابر تحقیقات و پژوهش هایی که تا کنون در زمینه موسیقی محلی ایران انجام شده، این موسیقی را می توان با توجه به ساختار فرهنگی مناطق مختلف، آداب و رسوم اقوام و قبایل گوناگون و نیز تنوع وضعیت جغرافیایی، به انواع متعددی تقسیم کرد، زیرا هر یک از این عوامل، به طور ناخودآگاه در موسیقی مناطق مختلف، تاثیرگذار بوده اند؛ برای مثال، موسیقی منطقه شمال و جنوب خراسان، تفاوت های چشمگیری در اجرای ساز و آواز دارند؛ مثلا به دلیل کوهستانی بودن منطقه شمال خراسان، موسیقی این منطقه با فریاد و طنین بلند است و حتی اجرای ساز نیز با قدرت و صدای بیشتری همراه است، اما در جنوب خراسان، اجرای ساز یا آواز با ملایمت و آرامش بیشتری توام است.

موسیقی در منطقه ترکمن صحرا نیز، ملهم از صدای حرکت اسب ها و پرندگان و حرکت جویبارهاست. همچنین موسیقی جنوب ایران، به دلایل تاریخی و نزدیکی با مردمان شمال آفریقا و منطقه عرب نشین، از ملودی ها و ریتم های آفریقایی وعربی تاثیر پذیرفته است.

موسیقی محلی ایران، موسیقی های مناطق مختلفی نظیر: ترکمن صحرا، گیلان، مازندران، خراسان، بلوچستان، قشقایی، کرمانشاه، لرستان، آذربایجان غربی و شرقی، کرمان، هرمزگان، بوشهر، خوزستان و را دربرمی گیرد. آنچه در ادامه خواهد آمد، شرح و تفضیلی از موسیقی های این مناطق است.

موسیقی ترکمن صحرا
بیش از هزار سال پیش، طایفه هایی از قوم ترکمن چون یموت، گولکلان، نخورلی و سالور از تیره کردستان اوغوزهای سابق، در کناره های رود سیحون در ماوراء النهر زندگی می کردند که به دست امیران سامانی مسلمان شدند و حدود ششصد سال بعد در محدوده جغرافیایی امروز ترکمن صحرا سکونت گزیدند.

این منطقه شامل بخشی است از شرق مازندران، قسمتی از شمال خراسان که از شمال به مرزهای ترکمنستان، از شرق به شهرستان بجنورد و دریای مازندران، از غرب به رشته کوه البرز و از جنوب به تیره های کم جمعیت تکه، مورچه لی و اُنه ولی محدود است. ترکمن ها پیش از گرویدن به اسلام تانگری (روح آسمان) را باور داشتند؛ شمن رهبر روحانی و شامانیسم آیین آنها بوده است.

نیاکان تیره های ترکمن (اوغوزها) که از ترکان شرقی اند، هنگام حرکت از غرب چین و جنوب مغولستان به سوی آسیای میانه، خنیاگران دوره گردی را به همراه داشتند که اوزان نامیده می شدند. نامدارترین اوزان ها در فرهنگ ترکی پس از اسلام، داده غوز قوت است که در کتاب جامع التواریخ رشید الدین فضل الله همدانی و شجرة التراکمه ابوالقاضی خان مطرح شده است.

امروزه نسل بعدی اوزان ها در ترکمن صحرا باغشی یا بخشی نامیده می شوند. اسپینسکی، محقق روسی، در کتاب خود، با نام موسیقی ترکمن، می نویسد: «بخشی، به کسی اطلاق می شود که بتواند خط اویغوری را به راحتی بخواند.» در متون فارسی، بخشی به معنای بخشیدن و هبه کردن است که سابقه تاریخی آنها بیش از 250 تا 300 سال است.

بخشی های ترکمن، راویان تاریخ حماسه ها، فرهنگ معنوی و ادب و هنر این قوم هستند که روایت های خود را به زبان نظم و با همراهی دو تار بیان می کنند. قوم ترکمن به دلیل سرکوبی پیوسته ای که در گذشته از سوی خان ها، زمین دارای منطقه و دولت مرکزی اعمال می شد، هیچ گاه امکانی برای بیان خواسته های خود به شکل صریح نداشتند و موسیقی، بزرگ ترین وسیله بیان در خواست های آنان بود. شاید به همین دلیل است که موسیقی ترکمنی یکی از تجریدی ترین انواع موسیقی در نواحی مختلف ایران است که واقعی ترین مسائل ذهنی ترکمن را از طریق ساز و آواز بیان می کند.

بخشی های ترکمن، در عروسی ها و مجالس شاد، تاریخ پر حماسه خود را می خوانند که نغمه های این استواری در جای جای مضراب ها، تحریرها و چرخش ها، جلب نظر می کند. متاسفانه امروزه این نوع موسیقی با همه ویژگی های خاصش، تنها در مراسم عروسی اجرا می شود و چنین تداومی، خود نشان دهنده پیچیدگی های خاصی است که در فرهنگ و سنت قوم ترکمن وجود دارد.

موسیقی ترکمن صحرا، ملهم از طبیعت و جغرافیای منطقه زندگی آنهاست. زندگی عشیره ای در ترکمن صحرا باعث شده که رابطه نزدیکی بین موسیقی منطقه و مظاهر طبیعی (صدای حرکت اسب، صدای پرندگان مختلف، صدای حرکت آب در رودها و جویباران، صدای حرکت باد در شاخه ها و برگ های درختان، صدای کوبیدن شانه قالی باف بر قالی و حرکات دم و بازدم موزون نمد مالان هنگام نمد مالی) وجود داشته باشد.

موسیقی ترکمن صحرا به قدری پرمحتواست که فرصتی برای شاد و آرام زیستن ندارد و به همین دلیل است که سازهای کوبی و نیز رقص یا حرکت موزون که بخش مهمی از فرهنگ نواحی مختلف ایران را شامل می شوند در میان ترکمن ها و موسیقی ترکمنی جایگاه ویژه ای ندارند.

موسیقی ترکمن، دارای نغماتی بالغ بر 500 آهنگ است و براساس چهار مقام اصلی مخمس، تشنید، غئریق لار و نوایی شکل گرفته است. مقام نوایی در موسیقی خراسان نیز وجود دارد ولی در موسیقی ترکمن به گونه ای متفاوت اجرا می شود. این مقام ها در چهار شیوه یا سبک مختلف که هرکدام مربوط به ناحیه یا تیره ای خاص اند، اجرا می شوند.

این چهار سبک عبارتند از: گرگان، یولی، دامانایولی، ماری یولی و خیوه یولی، در این میان، گرگان یولی نسبت به سایر شیوه ها ساده تر و روان تر است. برخی دامانایولی را به شیوه های اجرایی ترکمن های خراسان معطوف می کنند که اوج های آن تا حدودی از سبک گرگان یولی بیشتر است. خیوه یولی بیشتر با همراهی ساز کمانچه اجرا می شود و از نظر مضمون، موثرتر و شکوه کننده تر است. در این شیوه، جق جق فراوان است و در روایت های حماسی از این سبک بیشتر استفاده می شود.

موسیقی ترکمن، به جز آنچه که توسط بخشی ها و همراهی دو تار و کمانچه اجرا می شود، دربرگیرنده انواع متنوع دیگری است؛ آوازهای چوپانی (غزلیاتی که درباره روزگار سخت و فراق یار به همراه ساز نی چوپان در سایه سار درختان نواخته می شود) و نیز آوازهایی جهت کاهش درد و درمان سرخک کودکان.

شیوه های دیگر موسیقی ترکمن عبارتند از:
مولودی خوانی: که در مراسم میلاد حضرت رسول (ص) در ماه ربیع الاول اجرا می شود.
لله خوانی: که اغلب در شب های چهاردهم و بیست و هفتم ماه رمضان توسط دختران و زنان اجرا می شود.
ذکر خوانی: که توسط طلبه ها و حوزه های علمیه اجرا می شود.

آوازها در موسیقی ترکمن به چند دسته تقسیم می شوند:
نوع اول شامل تصنیف های زهره و طاهر، غریب و شاه صنم، زرین العرب، صیاد و همراه، حورلقا و همراه، اصلی کرم، یوسف و احمد، گل و بلبل، کوراوغلی است که متن آنها به زبان ترکی است و با داستان های اجرا شده توسط عاشیق های آذربایجان یکسان است.

نوع دوم، شعرهای برگرفته از شاعران کلاسیک ترکمن است؛ مانند: مختوم قلی فراغی، قربان دردی ذلیلی، آنه قلیچ ماتاجی، ملا نفس، دوست محمد بال قزل، عراز عاشقی، شاه بنده، سیدی خوجه، محمد کمینه، مسکین قلیچ و... . علاوه براین، اشعار دیگری هم در آوازها خوانده می شود که سروده شاعران گمنام ترکمن است.

در موسیقی ترکمنی، دو تار مهم ترین و رایج ترین ساز است. این ساز را به نام های دیگری چون دره، توت تار یا تامدیره نیز می نامند. وجه تسمیه توت تار این است که چوب کاسه آن از درخت توت است و به این دلیل تامدیره نامیده می شود که تامدیره به معنای تنور است و چوب ساز را در تنور خشک می کنند و دو تار نامیده می شود، زیرا دارای دو سیم یا دو تار ابریشم است. علاوه بر این، از دیگر سازهای رایج در موسیقی ترکمنی می توان به قی چاق یا کمانچه، یری بوغوم یا نی هفت بند و دیلی تویدوک یا نی زبانه دار اشاره کرد.

پرخوانی
یکی از آیین ها و سنت های بسیار قدیمی مردم ترکمن، آیین پرخوانی یا آیین ذکر و یا به اشتباه رقص خنجر است که تا چند دهه پیش اجرا می شد، اما امروزه این سنت، ظاهری نمایشی گرفته و به صورت ناقص اجرا می شود. پرخوانی دارای جنبه های ویژه ای بوده است: در گذشته برای روان درمانی که ریشه در شامانیسم داشت، به کار می رفت اما امروزه با یاری جستن از خداوند یگانه و ذکر الله اعتبار دیگری یافته و برای شفای بیماران روانی انجام می شود. اسم پرخوانی که توسط پرخوان ها اجرا می شود، معمولا در یکی از روزهای خوش یمن، به ویژه شب های جمعه، برگزار می گردد و پرخوان، با خواندن اشعاری از عرفان ترکستان چون صوفی الله، مشرب و خواجه عبدالله انصاری شروع به چرخیدن به دور بیمار می کند. ساز همراهی کننده این مراسم دو تار است که هم تسکین دهنده بیمار است و هم وجد آورنده. با اوج گرفتن مجلس، یاران پرخوان در مجلس و زنان آبادی در بیرون از مجلس با هم آوایی با پرخوان، خواستار خروج روح های بد از جسم بیمار و قبیله می شوند. اگر درمان انجام نشود، مجلس پرخوانی در شب های بعد نیز تکرار می گردد تا بیمار تندرستی کامل خود را بازیابد. این مراسم اکنون بسیار کمتر اجرا می شود و از نسل پرخوانان نیز تعداد اندکی باقی مانده اند.

2
2
0
2 نفر

1 نظر

  1. عالی تشکر خانم پناهنده عزیز
اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.