موسیقی دوره قاجار

از موسیقی دوره قاجار موسیقیدانان آن دوره در نسبت با دوره صفویه آثار و شواهد بیشتری در دست است. در دوره قاجار در موسیقی مجلس تغییراتی روی داد و برخی از سازها که در عصرهای قبل از آن معمول بود در این دوره مهجور ماند و نواختن آن متروک گردید که می توان اینها را برشمرد عود، رباب، چنگ، قانون.

موسیقی دوران قاجارموسیقی دوران قاجار


در عوض سازهای دیگری بیشتر معمول گشت که از آن قبیل است: تار و سه تار(که در نقش های دوران قبل دیده نمی شود) کمانچه، سنتور، نی، سورنا، نفیر(نوعی بوق از شاخ حیوان یا فلز) کرنا، دهل، تنبک، نقاره، سنج، نی انبان، دایره و سوتک.

برخی از سازها هم در ایران اختراع شد مانند رموز که شخصی همدانی در تهران اختراع کرد یکی از نوازندگان به نام آقا جان پدر میرزا حبیب سماع حضور کمانچه ای اختراع کرد که دارای سیم ها و پیچ های زیاد و دسته ای بلند بود و ایستاده می نواخت و نام آن را مجلس آرا نهاده بود و شب ها برای ناصرالدین شاه می نواخت.

طبق نوشته برخی سفرنامه ها نواختن موسیقی به ویژه در میهمانی ها و هنگام صرف ناهار معمول بوده است. در آن نوع موسیقی مجلسی غالباً یک سازه کوبه ای و تار با خواندن آواز همراهی می کردند.

در دوره اخیر الذکر غالباً قدر و قیمتی برای آن هنر و اجرا کنندگان آن قائل نبودند و اشخاص سرشناس به ندرت به فراگرفتن موسیقی یا نواختن ساز می پرداختند و اگر هم چنین می کردند بیشتر جنبه شخصی و خصوصی داشته است.

از طرفی موسیقی و اجرای آن به دست لوطیان و اشخاص بی سر و پا افتاد. در سفرنامه سیاحان دیگری که از موسیقی دوره قاجار یاد کرده اند کما بیش همین وضع منعکس است. ادوارد براون انگلیسی در شرح میهمانی ها ذکر می کند که میهمانان بسته به مدارج خود در صدر سفره می نشستند و موسیقی دانها و خوانندگان و رقاصان در پای سفره قرار می گرفتند.

مهدی قلی هدایت(حاج مخبرالسلطنه) می نویسد: از متأخرین کسی دارای مقام علمی نبوده است. در موسیقی آنطوری که باید تعقب نشد و در اواخر اهل عمل(نوازندگان) را منزلتی نماند.

در دستگاه های حکام به ویژه سلاطین در قاجار نوازندگان و خوانندگان هم به صورت خصوصی و هم در مراسم مناسب مانند مراسم آشپزان انجام وظیفه می کردند. به جز نوازندگانی که اکثر آنها را عمله طرب می خواندند در مراسم میهمانی ها و عروسی ها نیز از نوازندگان دیگری که غالباً مطرب خوانده می شدند استفاده به عمل می آمد.

نوازندگان روستایی به جز استفاده از آواز و سازهایی مانند کمانچه و... از طبل بزرگ و سرنا هم استفاده می کردند. نوازندگان و خوانندگانی که با هم همکاری داشتند غالباً دسته می نامیدند. از مشهورترین آن دسته ها در دوره ناصرالدین شاه دو دسته را می توان نام برد که سر دسته هر دو دسته ها نابینا بودند.

یکی معروف به دستهی مومن کور که خود ردیف دان بود و افرادش را خود تعلیم داده بود و همسر او ضرب و دف می زد و دو دخترانش در دسته او بودند، یکی ارگ دستی می نواخت و دیگری در رقص مهارت داشت.

دسته دیگر کریم کور بود که خود تار و کمانچه می نواخت و دخترش نیز کمانچه می نواخت. خواننده به نام حسین آواز می خواند و ضرب می گرفت و صادق نامی نیز دف می زد. کریم در سال 1300 هجری قمری درگذشت. نوازندگان مخصوص که به نام عملیه طرب خاصه نامیده شده اند در طول 50 سال سلطنت ناصرالدین شاه در دربار او انجام وظبفه کردند و نام آنها چنین است: آقا علی اکبر، آقا غلامحسین، میرزا عبدالله نوازندگان تار.

سنتور خان، محمد صادق خان و میرزا حبیب سماع حضور نوازندگان سنتور
خوشنواز خان، مطلب خان و جواد خان قزوینی نوازندگان کمانچه در دستگاه ناصرالدین شاه از نوازندگان دیگر هم استفاده می شده که در موقعیت های خاصی انجام وظیفه می کردند. از این قبیل که قبل از خواب برای ناصرالدین شاه نوازندگی می کردند.

خوابگاه او چهار در به اطراف داشت که یکی به اتاق رامشگران باز می شد. نقیب الممالک که در داستان سرایی مهارت داشت در یکی از اتاق ها می نشست و در را اندکی باز می گذاشت، تا شاه صدایش را بشنود و قبل از آن یکی از نوازندگان مخصوص که جواد خان قزوینی بود کمانچه ای بسیار کوچکی داشت که می نواخت و نقیب الممالک چند بیتی آهسته می سرود.

آن چنانکه استنباط می شود ناصرالدین شاه تا حدی ذوق شاعری داشته است و به نغمات موسیقی ایرانی هم آشنایی نسبی حاصل کرده بود و استادان فن را تشویق می نموده است و در عصر او نوازندگان مشهوری به وجود آمدند که عبارتند از: آقا علی اکبر فراهانی.

وی فرزند شاه ولی بوده که طبع شعری هم داشته است به دستور ناصرالدین شاه یک تابلوی نقاشی آب رنگ توسط میرزا ابوالحسن خان غفاری (صینع الممالک) در سال 1273 هجری قمری از او و چند تن از شاگردانش نقاشی شده است.

کنت دوگو بینو فرانسوی در تهران ساز او را شنیده و راجع به او می نویسد: معروفترین نوازندگان تار علی اکبر است که اروپائیانی که به موسیقی مشرق توجه نداشته اند در موقع شنیدن ساز او دچار تأثر شدند چون با روح و حساسیت زیادی تار می زد ولی به نظر بعضی هنرمندان تند خلق است و بایستی خیلی اصرار کرد تا ساز بزند.

آقا محمد صادق خان سرور الممالک نوازنده مشهور سنتور عهد ناصری که ساز آقا علی اکبر را شنیده بود روایت کرده که چون آقا علی اکبر مضراب بر سیم آشنا می ساخت من در عالمی دیگر سیر می کردم و نوازندگی خود از یادم می رفت.

آقا علی اکبر شبها تار خود را کنار بستر می نهاد و می خوابید و گاه در نیمه شب بیدار می شد و گوشه تازه ای می نواخت یک شب کسی در خواب به او می گوید من رنگ اصول را که از قطعه های قدیم است و به کلی فراموش شده است به تو می آموزم و چنان می کند.

آقا علی اکبر در دل شب از خواب بیدار شده، میان بستر تار را برداشته و آن را می نوازد و دو روز بعد رنگ را به برادرزاده اش آقا غلامحسین می آموزد و بعد او به پسر عموهایش میرزا حسین قلی و آقا میرزا عبدالله تعلیم می دهد.

آقا علی اکبر دارای سه پسر بود به نام های میرزا حسن نوازنده تار و سه تار که در جوانی درگذشت و پسران دیگر میرزا عبدالله و آقا حسینقلی نوازندگان مشهور تار.

آقای غلامحسین
فرزند محمدرضا برادر زاده آقای علی اکبر است که نزد عموی خود بوده و از نوازندگان دربار ناصری بوده است. مضراب ریز و سریع او معروف بوده و به جز عموزاده هایش میرزا عبدالله و آقا حسین قلی شاگردان دیگری مانند نعمت الله اتابکی کرمانی و محمد خان مستوفی و... تربیت کرد.

بر اثر کوتاه بودن عمر آقا علی اکبر فرزندان خردسالش میرزا عبدالله و آقا حسین قلی نتوانستند از تعلیمات پدر بهره مند شوند و آقا غلامحسین هم در ابتدا به تعلیم آنان رغبتی نداشت ولی بر اثر اصرار مادرشان که بعد از فوت آقا علی اکبر به عقد ازدواج آقا غلامحسین درآمد به تعلیم آن دو همت گماشت و آهنگ های گذشته را حفظ کرد.

میرزا عبدالله
او ابتدا نزد براد ر بزرگ خود میرزا حسن و سپس نزد پسر عموی خود آقا غلامحسین موسیقی را فرا گرفت و به برادر کوچکتر خود آقا حسین قلی هم آموخت. وی ردیف هفت دستگاه موسیقی ایرانی را به شاگردان دیگر خود آموخت و در آموزش بخشده و گشاده دست بود.

شاگران دیگر میرزا عبدالله عبارتند از: ابوالحسن صبا، حاج آقا محمد ایرانی مجرد(در قسمت ردیف) سید حسن خلیفه، دکتر مهدی صلحی(منتظم الحکما) که مهدی قلی هدایت از محضر او استفاده کرد و ردیف موسیقی او را نوشته است. از فرزندان میرزا عبدالله، احمد عبادی که نزد خواهر خود کار کرده بود موسیقی را ادامه داد و از نوازندگان مشهور سه تار در دهه معاصر به شمار می آید.

آنچنانکه بر می آید میرزا عبدالله نیز دارای مشرب درویشی بود دکتر داریوش صفوت گوید آقای دوامی مطلب جالبی می گفت و آن اینکه از میرزا عبدالله(بزرگترین سه تار نواز ایران که در نواختن تار نیز استاد بود و به منزله کتاب موسیقی ایران به شمار می رفت) نقل قول می کرد که موسیقی ایرانی یک موسیقی معنوی است و تا شخص به عالم معنا راه نیابد نمی تواند چیزی از آن بیاموزد حتی دوامی می گفت میرزا عبدالله توصیه کرده بود که هر که خواست نزد شما کار کند ابتدا او را بفرستید تا وارد عالم معنا بشود و بعد موسیقی ایرانی را یاد بگیرد.

سبک
در مورد میرزا عبدالله ذکر شده است که وی مردی نجیب و لحنی مهربان بوده است ابتکار ساختن برخی مقطعات خوبی از اوست. شهرت میرزا عبدالله بیشتر در نواختن سه تار بوده است. سه تار که از نوع تنبور بوده است بر خلاف تنبور که با 4 انگشت دست راست می نوازند، سه تار را با ناخن انگشت سبابه دست راست می نوازند.

آنچنانکه از نام این ساز بر می آید در ابتدا سه سیم داشته است. طبق روایت عشاق علیشاه سیم دیگری به آن اضافه کرده که اکنون با 4 سیم نواخته می شود. این سیم اضافه شده به نام سیم زنگ یا سیم مشتاق معروف است.

علی نقی وزیری
پدرش موسی خوان افسر نظام بوده مادرش از اولین زنانی بود که مدرسه دخترانه دایر کرد و موسیقی هم تا حدی وارد بود. ساز ویولن را آورده فارغ التحصیل مدرسه موزیک نظامی است. پدر موسیقی ایران بوده و اولین هنرستان موسیقی ایران را آورده.

مرتضی نی داود
ساز اختصاصی تار، نی داود از نوازندگان درجه اول نوازندگی سنتی تار به شمار می رود. تصنیف مرغ سحر(ماهور) مال او بوده، مغازه الکتریکی در خیابان فردوسی تهران داشته.

روح الله خالقی
استادش علی نقی وزیری، اولین هنرستان ملی موسیقی ایران را می آورد. ای ایران مال وی بوده است.

درویش خان
نخستین تحول واقعی موسیقی را غلامحسین درویش آغاز کرد.

منبع: کتاب موسیقی در ایران
نویسنده: سجاد فرهادی
0
0
0
0 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.