موسیقی سنتی
موسیقی سنتی ایرانی، شامل دستگاه ها، نغمه ها و آوازها، از هزاران سال پیش از میلاد مسیح تا به امروز سینه به سینه در متن مردم ایران جریان داشته و آنچه دلنشین تر، ساده تر و قابل فهم تر بوده است امروز در دسترس است.

انواع سبک های موسیقی رایج در ایرانانواع سبک های موسیقی رایج در ایران


بخش بزرگی از آسیای میانه، افغانستان، پاکستان، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، ترکیه و یونان متأثر از این موسیقی است و هرکدام به سهم خود تأثیراتی در شکل گیری این موسیقی داشته اند، از موسیقی دان ها یا به عبارتی نوازندگان موسیقی در ایران باستان می توان به «باربد» و «نکیسا» اشاره کرد.

موسیقی امروز ایران از دوره آقای علی اکبر فراهانی(نوازنده تار دوره ناصرالدین شاه) باقی مانده است که توسط آقا غلامحسین (برادر آقا علی اکبر) به دو پسر علی اکبر خان به نام های میرزا حسینقلی و میرزا عبدالله، آموخته شد و آنچه از موسیقی ملی ایران امروزه در دست است، بداهه نوازی این دو استاد می باشد که به نام «ردیف موسیقی» نامیده می شود.

ردیف در واقع مجموعه ای از مثال های ملودیک در موسیقی ایرانی است که تقریباً با واژه رپرتوار در موسیقی غربی هم معنی است. گردآوری و تدوین ردیف به شکل امروز از اواخر سلسله زند و اوایل سلسله قاجار آغاز شده است. یعنی در اوایل دوره قاجار سیستم مقامی موسیقی ایرانی تبدیل به سیستم ردیفی شد و جای مقام های چندگانه را هفت دستگاه و پنج آواز گرفت. 

از اولین راویان ردیف می توان به خاندان فراهانی یعنی آقا علی اکبر فراهانی، میرزا عبدالله، آقا حسینقلی و .... اشاره کرد. ردیف هایی که اکنون موجود می باشند: ردیف میرزا عبدالله، ردیف آقا حسینقلی، ردیف ابوالحسن صباً، ردیف موسی معروفی، ردیف دوامی، ردیف طاهرزاده، ردیف محمود کریمی، ردیف سعید هرمزی، ردیف مرتضی نی داوود و... می باشند و هم اکنون ردیف میرزا عبدالله، صبا و دوامی کاربری بیشتری دارند و بیشتر در مکاتب در موسیقی آموزش داده می شوند.

دستگاه ها
هر دستگاه موسیقی ایرانی، توالی از پرده های مختلف موسیقی ایرانی است که انتخاب آن توالی حس و شور خاصی را به شنونده انتقال می دهد. هر دستگاه از تعداد بسیاری گوشه موسیقی تشکیل شده است و معمولاً بدین شیوه ارائه می شود که از درآمد دستگاه آغاز می کنند، به گوشه اوج یا مخالف دستگاه در میانه ارائه کار می رسند سپس با فرود به گوشه های پایانی و ارائه تصنیف و سپس رِنگی اجرای خود را به پایان می رسانند.

موسیقی سنتی ایران شامل هفت دستگاه و پنج آواز است. هفت دستگاه ردیف موسیقی سنتی ایرانی عبارتند از:
دستگاه شور، دستگاه سه گاه، دستگاه چهار گاه، دستگاه همایون، دستگاه ماهور، دستگاه نوا، دستگاه راست پنج گاه

دستگاه شور
دستگاه شور، از دستگاه های موسیقی ایران است. غالب آوازهایی که خواننده آموزش ندیده ایرانی می خواند در یکی از مایه های این دستگاه می گنجد، از این رو این دستگاه را مادر دستگاه موسیقی ایرانی هم خوانده اند.

در میان دستگاه های ایرانی شور از همه گسترده تر است. زیرا هر یک از دستگاه ها، دارای یک عده آوازها و الحان فرعی است ولی شور غیر از آوازهای فرعی دارای ملحقاتی است که هر یک به تنهایی استقلال دارد. آوازهای مستقلی که جز شور محسوب می شود و هر یک استقلال دارد از این قرار است: ابوعطا، بیات ترک، افشاری، بیات کرد و دشتی.

آواز بیات ترک در پرده های شور نواخته می شود و جزو ملحقات آن طبقه بندی می شود، ولی چون از نظر شنوایی حسی شبیه دستگاه ماهور ایجاد می کند، برخی قایل به طبقه بندی آن تحت دستگاه ماهور هستند. در مکتب آوازی اصفهان آواز بیات ترک در مشتقات دستگاه ماهور به حساب می آید اما در مکتب تهران، مایه بیات ترک را جز دستگاه شور به حساب می آورند.

گام
گام دستگاه شور به این صورت است: سه ربع پرده، سه ربع پرده، پرده، پرده، نیم پرده، پرده، پرده. اما بعضی نت ها در این دستگاه کوک متغیر دارند. بطور مثال در شور سل که پرده بندی به این صورت است: سل، لاکرن، سب بمل، دو، می بمل، فا، سل، از می کرن و ر کرن هم استفاده می شود.

گوشه ها
گوشه های ردیفی این دستگاه عبارتند از: درآمد اول، درآمد دوم، درآمد سوم: کرسمه، درآمد چهارم: گوشه رهاب، درآمد پنجم: اوج، درآمد ششم: ملانازی، نغمه اول، نغمه دوم، رهاوی، زرکش سلمک، ملاناز، سلمک، گلریز، مجلس افروز، عزال، صفا، بزرگ، کوچک، دوبیتی، خارا، قجر، فرود، حزین، شور پایین دسته، گوشه رهاب، چهار گوشه، نشیب و فراز، مقدمه گریلی، رضوی، حزین، فرود، شهناز، قرجه، شهناز کت(عاشق کش)، رنگ اصول، گریلی، رنگ شهرآشوب.

دستگاه همایون
این دستگاه به تناسب نام خود حالتی شاهانه، اشرافی و با وقار دارد، ولی با این حال زمینه اجرای بسیاری از لالایی ها و زمزمه های متداول در نقاط مختلف ایران است. همچنین از نغمه های این دستگاه در موسیقی زورخانه نیز استفاده می شود.

به دلیل استقاده از یک گام خاص و تفاوت محسوس در گام بالا رونده و پایین رونده دستگاه همایون منحصر به فردترین دستگاه موسیقی ایرانی به شمار می رود. مقایسه دستگاه های موسیقی ایرانی با موسیقی دیگر ملل و خصوصاً کشورهای همجوار تشابه و یکسان بودن ریشه برخی را نشان می دهد.

اما این مطلب در مورد دستگاه همایون صادق نیست. دستگاه همایون و یا به تعبیری دستگاه عشاق با حالت محزون و اسرارآمیز خود گوشه های متعددی دارد که گوشه «بیداد» اوج این دستگاه تلقی می شود.

آثار ارزشمندی از موسیقی ایرانی در سده قبل در این دستگاه ساخته و اجرا شده اند. «رِنگ فرح» از جمله این آثار است.

از لحاظ مرکب خوانی این دستگاه به دستگاه های سه گاه و شور ارتباط دارد و وسعت این دستگاه را بیشتر می کند. به دلیل شباهت شور و همایون با بم کردن نت سوم گام همایون به میزان نیم پرده می توان وارد شور شد.

همایون را می توان به دستگاه چهارگاه نیز ارتباط داد و این کار با افزودن نیم پرده به نت ششم گام همایون و کم کردن ربع پرده از نت پنجم که گوشه آواز منصوری را تداعی می کند انجام پذیر است.

عکس همین عمل و گذر از چهارگاه به همایون نیز در گوشه مخالف دستگاه چهارگاه قابل اجراست. یکی از آوازهای ایرانی که اسم آن در کتب موسیقی هست آواز اصفهان است که آن را از متعلقات دستگاه همایون دانسته اند.

یکی دیگر از آوازهایی که از متعلقات دستگاه همایون است، آواز شوشتری است. دو تصنیف ماندگار سرگشته و طاقتم ده اثر استاد همایون خرم و تصنیف بهار دلنشین اثر استاد روح الله خالقی از جمله ماندگارترین آثار ساخته شده در این دستگاه هستند. آلبوم بیداد پرویز مشکاتیان با خوانندگی محمدرضا شجریان از جمله دیگر آثار مشهوری است که در این دستگاه ساخته شده است.

گوشه ها
گوشه هاس ردیفی این دستگاه عبارتند از: 
چهار مضراب، درآمد اول، درآمد دوم: زنگ شتر، موالیان، چکاوک، طرز، بیداد، بیداد کت، نی داود، باوی، سوز و گداز، ابول چپ، لیلی و مجنون، راوندی، نوروز عرب، نوروز صبا، نوروز خارا، نفیر، فرنگ و شوشتری گردان، شوشتری، جامه دران، راز و نیاز، میگلی، موالف، بختیاری با موالف، عزال، دناسری، رنگ فرح.

کتاب موسیقی در ایران
نویسنده: سجاد فرهادی
0
0
0
0 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.