دستگاه ماهور
دستگاه ماهور یکی از گسترده ترین دستگاه های موسیقی ایران است و در ردیفهای گوناگون در حدود 50 گوشه دارد. دستگاه ماهور به علت حالت و ملودی روانی که دارد اغلب به صورت موسیقی شاد در جشن ها و اعیاد نواخته می شود. این دستگاه دارای گوشه های متنوعی است که با مقام های کاملاً متفاوت در سه بخش بم، میانی و زیر اجرا می شود. ناگفته نماند تمام گوشه ها به وسیله فرود به درآمد رجعت می کنند.

معرفی دستگاه های موسیقی سنتی


ماهور«دو»
ماهور دو، ماهوری است که گام آن از دو شروع می شود. یعنی نت شاهد آن دو می باشد و در تار و سه تار با کوک «دو-سل-دو» نواخته می شود. در ماهور دو همه پرده ها هم نام نت ها هستند یعنی به ترتیب دو-ر-می-فا-سل-لا-سی-دو. به بیان دیگر ماهور دو همانند گام ماژور دو در موسیقی کلاسیک است.

ماهور «ر»
برای ویلن و کمانچه معادل آن ماهور «ر» می باشد که شاهد آن نت «ر» است و نت «دو» نیز دیز می شود.

گوشه ها
گوشه های ردیفی این دستگاه عبارت است از:
درآمد، کرشمه، آواز، مقدمه داد، داد، مجلس افروز، خسروانی، دلکش، خاوران، طرب انگیز، نیشابورک، نصیرخوانی-توسی، چهارپاره-مرادخوانی، فیلی، ماهور صغیر، آذربایجانی، حصار ماهور-ابل، زیرافکن، نیریز، شکسته، عراق، نهیب، محیر، آشورآوند، اصفهانک، حزین، کرشمه، زنگوله، راک هندی، راک کشمیر، راک عبداله، کرشمه راک، سفیر راک، رنگ حربی، رنگ یک چوبه، رنگ شلخو، ساقی نامه، رنگ شهر آشوب

دستگاه سه گاه
این دستگاه تقریباً در همه ممالک اسلامی متداول است. این دستگاه بیشتر برای بیان احساس غم و اندوه که به امیدواری می گراید مناسب است. آواز سه گاه بسیار غم انگیز و حزن آو ر است.
گوشه های مهم این دستگاه عبارت اند از:
درآمد، مویه، زابل، مخالف، حصار، گوشه های دیگر مانند: آواز، نغمه، زنگ شتر، بسته نگار، زنگوله، خزان، بس حصار، معربد، پهلوی(رجز)، حاجی حسینی، مغلوب، دوبیتی، حزین، دلگشا، رهاوی، مسیحی، ناقوس، تخت طاقدیس، شاه ختایی(حدی)، مداین، نهاوند.

آوازی است بی نهایت غمگین و ناله های جانسوز آن ریشه و بنیاد آدمی را از جا می کند و از راز و نیاز عاشقان دوری کشیده و از بیچارگی بینوایان و ضعیفان گفتگو می کند(روح الله خالقی- نظری به موسیقی)

البته حالت این دستگاه در همه جا ثابت نیست و به ویژه در مخالف بسیار با شکوه است به عنوان نمونه قطعه «من از روز ازل» ساخته مرتضی محجوبی دارای نغمه ای بسیار تأثیرگذار و غم انگیز است. قابل ذکر است که آهنگهای شادی آور در سه گاه فراوان هستند از جمله «چهار مضراب مخالف سه گاه» اثر زنده یاد پرویز مشکاتیان.

گوشه ها
گوشه های مهم دستگاه سه گاه عبارت اند از:
چهار مضراب، درآمد: که معمولاً همه دستگاه ها با گوشه ای به نام درآمد که نشان دهنده حالت دستگاه است آغاز می شود.

نغمه، کرشمه، کرشمه با مویه، زنگ شتر، زابل: بر درجه سوم گام تأکید دارد.

بسته نگار، مویه: که بر درجه پنجم گام تأکید می کند و حالتی مانند شور دارد.

مخالف: که بر درجه ششم گام تأکید دارد و حالت آن با سه گاه فرق دارد و می توان از این گوشه برای مرکب خوانی به اصفهان نیز استفاده کرد.

حاجی حسنی، بسته نگار دو، مقلوب، نغمه مقلوب، حزین، مویه دو، رهاب، مسیحی، شاه خطایی، تخت طاقدیس(تخت کاووس)، رنگ دلگشا

دستگاه چهارگاه
این دستگاه از نظر علم موسیقی یکی از مهم ترین و زیباترین مقامات ایرانی است. گام آن مانند شور و همایون، پایین رونده و مثل گام ماهور و اصفهان بالا رونده می باشد، چرا که در دو حالت محسوس است. یعنی می توان گفت که این گام مخلوطی از گام سه گاه و همایون است و اگر نت دوم و ششم گام ماهور را ربع پرده کم کنیم تبدیل به چهارگاه می شود.

در گام چهارگاه همیشه دو علامت نیم پرده بر شور و دو علامت ربعی فرو شو با هم وارد شده اند و فواصل درجات این گام نسبت به تونیک عبارت اند از: دو نیم بزرگ، سوم بزرگ، چهارم درست، پنجم درست، ششم نیم بزرگ، هفتم بزرگ و هنگام که دانگ های آن هم با یکدیگر برابرند.

نت شاهد(تونیک) این دستگاه نیز د ر راست کوک «دو» است. حالت آغازین درآمدهای چهارگاه، با نت «لا» بسیار واضح و مشخص است و به این وسیله به راحتی می توان آن را از سایر گام ها تشخیص داد.

از میان مقامات ایرانی و به خصوص موسیقی مشرق زمین شور، سه گاه و چهارگاه هستند که از این میان مقام چهارگاه از همه مهمتر است. چهارگاه را گامی کاملاً ایرانی و خالص می دانند. این گام با گام بزرگ (ماژور) ارتباط دارد چرا که مانند گام بزرگ بالا رونده است.

سوم بزرگ مانند گام بزرگ است(دانگ هایش مثل گام بزرگ(ماژور) مساوی بوده و فاصله آخر آنها نیم پرده است) و همینطور فاصله هفتم آن مانند هفتم گام بزرگ است و فاصله محسوس تا تونیک نیم پرده می باشد.

از طرف دیگر این چهارگاه با گام کوچک(مینور) نیز ارتباط دارد و به طریقی تمامی گام های مختلف در یک جا جمع شده اند و بهترین صفات هر گام را انتخاب کرده تا گام چهارگاه را با صفات عالی تشکیل دهد.

گام چهارگاه هم از نظر آوایی و هم گوشه های مشترک، شباهت زیادی با گام سه گاه دارد. چهارگاه در گوشه زابل، کمی به اوج می رود. این گوشه با وجود اینکه نت شاهد و ایست ثابتی ندارد، ولی از حالت ریتمیک و ضربی بالایی برخوردار است ولی از این نظر هیچ وقت به پای گوشه مخالف نمی رسد.

مخالف اوج زیبایی چهارگاه است. حصار گوشه ای است که در عین زیبایی، کمی از نظر کوک برای نوازندگان به خصوص سنتورنوازان، مشکل ساز می شود. زیرا برای اجرای این گوشه در ادامه ردیف چهارگاه بایستی نت «فا» را دیزکوک کرد (البته در راست کوک) یعنی نت فا نیم پرده زیر می شود.

این گوشه تا حدودی معادلات چهارگاه را به هم می ریزد و برای اینکه بتوان به ادامه ردیف پرداخت بایستی فرودی مجدد به درآمد داشته باشیم. گوشه منصوری نیز معمولاً پایان بخش دستگاه چهارگاه است حالات کرشمه، بسته نگار، حزین و زنگ شتر، به زیبایی در تمام چهارگاه خودنمایی می کنند.

آواز چهارگاه نمونه جامع و کاملی از تمام حالات و صفات موسیقی ملی ماست. چرا که درآمد آن مانند ماهور، موقر و متین است و شادی و خرمی خاصی دارد. در ضمن آواز زابل در همه دستگاه ها و در اینجا حزن و اندوه دورنی در آواز ما دارد.

آوازی نصیحتگر، تجربه آموز و توانا مانند همایون دارد و آواز مویه و منصوری غم انگیز و حزین است. پس این دستگاه نیز به دلیل کمال خود هم گریه و زاری می کند و هم شادی می آفریند و گاهی مسرور و شادمان است و گاهی نیز غم انگیز و دلشکسته و با توشه ای از متانت و وقار عارفانه شرقی، اما روی هم رفته چهارگاه را می توان دستگاهی محسوب کرد که مانند پیری فرزانه دارای روحی بلند و عرفانی است و احساسات عالی انسانی را در کنار خصایص و محسنات انسانی صبور و شکیبا داراست.

از ناکامی ها و ناامیدی ها اشک غم می ریزد و در شادی ها و خوشی ها اشک شوق و سرور، این دسگاه بهترین گزینه برای ساخت قطعات و تصانیف ملی میهنی و حماسی است به طوری که به زیبایی می تواند حالت شوق و افتخار وصف ناپذیری را در شنونده به وجود آورد.

نوازندگی در این دستگاه با هر یک از سازهای ایرانی، زیبایی خاص خود را دارد ولی هنگامی که تارنوازی به اجرای چهارگاه می پردازد، چیز دیگری است. دستگاه چهارگاه ضمن دارا بودن شخصیت مستقل از بعضی جهات به دستگاه سه گاه شبیه است.

نت های «رکرن» و «لاکرن» مشخصه اصلی این دستگاه است. بدیهی است با جابجایی فواصل می توان این نت ها را تغییر داد. «دخترک ژولیده» و «رنگ مبارک باد» از جمله آثاری است که در چهارگاه ساخته شده اند.

گوشه «مخالف» اوج این دستگاه به شمار می آید. دستگاه چهارگاه در بین پاره ای از قدما به «دستگاه ملوک و سلاطین» نیز شهرت داشته است. دلیل این نام گذاری شاید به حالت رزمی و در عین حال فرح انگیز چهارگاه ارتباط داشته باشد.

گوشه ها
از گوشه های اصلی این دستگاه می توان به موارد زیر اشاره کرد:
درآمد، بدر، پیش زنگوله و زنگوله، زابل، حصار، مخالف، مغلوب، ساز بانک، حدی، پهلوی و منصوری.

کتاب موسیقی در ایران
نویسنده: سجاد فرهادی
0
0
0
0 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.