پیدایش منظومه شمسی

14 تیر 1399   azizi   مطالب و مقالات, علم و آموزش   0 نظر   23 بازدید   |

خورشید قلب منظومه شمسی ما است. همه اجسام واقع در منظومه شمسی شامل سیارات، ستاره‌های دنباله دار و سـیارکها بـه دور آن می‌چرخند. منظومه شمسی از خورشید، هشت سیاره و اقمار آنها تشکیل شده است.

هنگامی که در شب به آسمان چشم می‌دوزیم، نقاط نورانی متحرک زیادی در بین ستارگان حرکت می‌کنند. این » ستاره‌های سرگردان«همان سیاره‌ها هستند.

پیدایش منظومه شمسیپیدایش منظومه شمسی


پیدایش منظومه شمسی
پیدایش منظومه شمسی ما به حدود 4,6 میلیارد سال پیش بر می‌گردد. دانشمندان بر این باوراند که منظومه شمسی هنگامی که آشـفتگی ناشی از ابرهایی از غبار و گاز حاصل از یک ابرنواختر یا انفجار یک ستاره نزدیک ایجاد شده، به وجود آمده است.

این انفجار منجر به تـشکیل امواجی در فضا شده که ابرهای غبار و گاز را فشرده کرد. نیروی گرانش، گاز و غبار را به سمت یکدیگر متراکم کرده و سبب شده که ایـن ابـر به سحاب خورشیدی متراکم شود.

این سحاب چرخیده و متراکم‌تر و مرکز آن داغتر شد. صفحه دایره‌ای از غبار و گاز که لبه‌های پیرامـونی آن سرد بوده ولی مرکز آن داغ بوده است. همچنان که این صفحه دایره‌ای نازک‌تر می‌شد، ذرات و اجسام به یکدیگر می‌چسبیدند تـا سیاره‌ها یا اقمار را تشکیل دهند.

سیاره‌هایی مانند زمین، که از مواد سنگی ساخته شده، در نزدیکی مرکز ابر تشکیل شده‌اند. سیاره‌هایی ماننـد مشتری در نزدیکی نواحی بیرونی که حاوی مواد یخی بوده تشکیل شده‌اند. مرکز ابر آنقدر داغ بوده که به ستاره‌ای به نام خورشـید تبـدیل شد!

میلیون‌ها سال طول کشید تا سیاره‌ها شکل گرفتند. هر سیاره حاصل تصادف‌های متغیر توپ‌هایی از یخ و سنگ بـود. اجرامـی کـه هیچگـاه بـه اندازه کافی بزرگ نشده بودند تا به سیاره مبدل شوند، به شهاب سنگ تبدیل شدند. بزرگ‌ترین جسم منظومه شمسی ما خورشید بوده و پس از آن سیاره مشتری است.

چهار سیاره‌ای که به خورشید نزدیکتر هستند را سیارات خاکی می‌نامند زیرا سطح آن از سنگ تشکیل شده اسـت. بهـرام، زمـین، ناهیـد و تیـر همان سیارات خاکی‌اند که از سنگ و فلز ساخته شده‌اند. چهار سیاره بزرگ پس از بهرام، غول‌های گازی نام دارند. دو سیاره زحل و مـشتری بزرگ‌ترین آن‌ها بوده و از هلیوم و هیدروژن تشکیل شده‌اند.

دو سیاره‌ای که از همه دورتر هستند اورانوس و نپتون نام دارند. آن‌ها به نام » غول‌های یخی» شناخته شده‌اند زیرا از یخهای آمونیـاک، آب و متـان تشکیل شده‌اند. منظومه شمسی حاوی اجسام کوچکتری به نام سیاره‌های کوتوله، ستاره‌های دنباله دار و غبارهـای بـین سیاره‌ای اسـت! منظومه شمسی ما بخشی از کهکشان راه شیری است که حاوی 200 میلیارد سیاره است.

منظومه شمسی از چه ساخته شده است؟
خورشید مهمترین بخش منظومه شمسی است. نام دیگر خورشید، ستاره توالی اصلی نوع جی است! در آن در هر ثانیـه تقریباً 600 میلیـون تن هیدروژن به هلیوم تبدیل می‌شود.

خورشید %99,86 جرم منظومه ما را تشکیل می‌دهد و اساساً از هیدروژن و هلیوم تشکیل شده است. مشتری و زحل نیز تقریباً بقیه جرم منظومه شمسی را تشکیل داده و از هیدروژن و هلیوم تشکیل شده است.

اجرام منظومه شمسی درونی عمدتاً از سنگهایی مانند آهن و نیکل تشکیل شده‌اند. مشتری و زحل عمدتاً از گازهایی مانند هیدروژن، هلیـوم و نئون تشکیل شده‌اند.

یخ‌هایی مانند آب، آمونیاک، متان، سولفید هیدروژن و دی اکسید کربن نیـز در نقـاط مختلفـی از منظومـه شمـسی یافت می‌شود. مواد منجمد، اکثریت اقمار سیاره‌های غول پیکر و نیز عمده ترکیب غولهای یخی، یعنی نپتون و اورانوس را تشکیل می‌دهد.

منظومه شمسی درونی

تیر (عطارد)
تیر کوچکترین و نزدیکترین سیاره به خورشید در منظومه شمسی است. سطح آن پر از حفره بوده و بسیار شبیه سطح ماه است! این حفره‌ها هنگامی به وجود آمده‌اند که شهاب سنگها و سیارکها هنگام تشکیل عطارد، سطح آن را بمباران کرده‌اند.

عطارد همچنـین دشـتها و صخره‌های هموار و غلتانی دارد. سطح عطارد هنگامی که پشت به خورشید است منجمد می‌شود و هنگامی که رو به آن قرار می‌گیرد، داغ می‌شود! دمای سطح آن هنگام قرار گرفتن رو به خورشید می‌تواند به 950 درجه فارنهایت 510) درجه سلسیوس) برسد. هنگـام تـاریکی (قـرار گرفتن سطح به پشت به خورشید) این دما تا منهای 346 درجه فارنهایت (منهای 210 درجه سلسیوس) پایین می‌آید.

ناهید (زهره)
ناهید دومین سیاره نزدیک به خورشید است. زمین و ناهید غالباً دوقلو نامیده می‌شوند زیرا جرم، چگالی، گرانش و ترکیـب مـشابهی دارنـد. ناهید داغترین سیاره در منظومه شمسی است. دماهای سطح ناهید به 800 درجه فارنهایت 465) درجه سلسیوس) می‌رسد کـه می‌تواند سرب را ذوب کند! ناهید به دلیل گرمای شدید، خشک است. حدود دو سوم سطح ناهید را دشت پوشانده و هزاران آتشفشان بر روی آن قـرار دارد.

زمین
زمین سومین سیاره نزدیک به خورشید است و به لحاظ بزرگی در بین هشت سیاره منظومه شمسی، در جایگاه پنجم قرار دارد. زمین تقریباً 4,54 میلیارد سال پیش تشکیل شده است. زمین یک سیاره اقیانوسی است و تنها سیاره‌ای است در سطح آن آب به صورت مایع وجود دارد.

فراوانی آب و حیات، به زمین در منظومه شمسی جایگاه ویژه‌ای بخشیده است. زمـین تنهـا سیاره‌ای اسـت کـه وجـود حیـات بـر روی آن شناخته شده است! زمین منزلگاه 8,7 میلیون از گونه‌های حیات از جمله انسانها است! زمین تنهـا سیاره‌ای اسـت اتمـسفری حـاوی %21
اکسیژن دارد. زمین تنها سیاره درونی است که یک قمر بزرگ به نام ماه دارد.

بهرام (مریخ)
بهرام چهارمین سیاره نزدیک به خورشید و دومین سیاره کوچک منظومه شمسی است. رنگ بهرام به دلیل زنگ زدگی سطح آن، قرمز اسـت. مقادیر زیاد آهن موجود در خاک آن و هوای بهرام، سبب شده که سطح آن شبیه آهن زنگ زده، قرمز شـود. قطـر آن انـدکی از قطـر زمـین بیشتر است. قطب‌های بهرام همانند زمین پوشیده از یخ است. بهرام تنها سیاره‌ای است که می‌توان سـطح آن را بـا جزئیـات خـوبی از روی زمین مشاهده کرد.

منظومه شمسی بیرونی
منظومه شمسی بیرونی منزلگاه غولهای گازی و اقمار آنها است. این ناحیه دورتر از خورشید بوده و حاوی اجـسامی اسـت کـه از متـان، آب و آمونیاک ساخته شده‌اند. چهار سیاره منظومه شمسی بیرونی، %99 مجموع جرمهای مداری به دور خورشید را تشکیل می‌دهند.

برجیس (مشتری)
برجیس بزرگ‌ترین سیاره در منظومه شمسی است. این سیاره با منحرف کردن مسیر ستاره‌های دنباله دار به سمت خورشید یا کشاندن آنهـا به سمت بیرون منظومه شمسی، از سیاره زمین محافظت می‌کند. برجیس دارای ده‌ها قمر است که به دور آن می‌چرخند. اتمسفر آن شبی خورشید بوده و عمدتاً محاوی هلیوم و هیدروژن است. آیا می‌دانستید که برجیس آنقدر بزرگ است که می‌تواند 1300 برابـر زمـین را در خود جای دهد؟

کیوان (زحل)
کیوان دومین سیاره بزرگ منظومه شمسی است و می‌تواند 760 برابر زمین را در خود جـای دهـد! ایـن غـول گـازی از هلیـوم و هیـدروژن تشکیل شده است. کیوان با حلقه‌های عجیبی که تا 200 برابر قطرش اطراف آن گسترده شده شناخته می‌شود! حلقه‌های کیوان عمدتاً ازتکه‌های یخ تشکیل شده که اندازه آنها از ذرات چند گرمی تا صخره‌هایی به اندازه یک ساختمان متغیر است! کیوان دست کم 62 قمر دارد. بزرگ‌ترین قمر آن، تیتان، از عطارد بزرگتر است. حیات موجود بر روی کـره زمـین نمی‌تواند بـر روی کیـوان وجـود داشـته باشـد و اغلـب دانشمندان بر این باوراند که هیچ گونه حیات بر روی کیوان وجود ندارد.

اورانوس
اورانوس به نسبت فاصله، هفتمین سیاره از خورشید و به لحاظ قطر، سومین سیاره بزرگ منظومه شمسی است. رنگ آن به دلیل وجـود گـاز متان در اتمسفر هیدروژن-هلیوم آن، آبی-سبز است. این سیاره به نام غول یخی شناخته می‌شود زیرا بیش از 80 درصد جـرم آن از یخهـای آب، متان و آمونیاک تشکیل شده است. اورانوس دو مجموعه حلقه دارد. یک مجموعه آن حلقه‌های باریک تیره است، در حالی که مجموعـه بیرونی، حلقه‌های قرمز و آبی است. اورانوس با زاویه تمایل غیرعادی که دارد شناخته می‌شود زیرا اساساً از سمت کنار خود به دور خورشید می‌چرخد!

نپتون
نپتون به لحاظ فاصله، هشتمین سیاره از خورشید و سومین سیاره بزرگ منظومه شمسی است. نپتون سرد و تاریک بوده و بادهای با سـرعت مافوق صوت در آن می‌وزد. نپتون یکی از چهار غول گازی است که بقیه آنها عبارتند از اورانوس، کیوان و برجیس. این سـیاره عمدتاً از گـاز تشکیل شده و در واقع یک توپ بزرگ از هلیوم و هیدروژن است. 13 قمر دارد. بزرگ‌ترین قمر آن تریتون نام دارد که تقریباً هـم انـدازه مـاه است. نپتون سه حلقه اصلی و غیرعادی با انبوهی از غبارهای روشن دارد.

پلوتو
زمانی پلوتو به عنوان یک سیاره اصلی شناخته می‌شد اما در سال 2006 به عنوان یک سیاره کوتوله شـناخته شـد. ایـن سـیاره در کمربنـد کویپتر قرار دارد، ناحیه‌ای تاریک که یک تریلیون یا بیشتر ستاره دنباله دار را در بر گرفته اسـت. پلوتـو یکـی از سـردترین منـاطق منظومـه شمسی با دمای منهای 375 درجه فارنهایت (منهای 225 درجه سانتیگراد) است. 

قمرها و سایر اجسام 
قمرها، ماهواره‌های طبیعی هستند که حول سیارات گوناگون منظومه شمسی می‌چرخند. حدود 140 قمـر تـاکنون شناسـایی شـده اسـت. قمرها می‌توانند به اندازه ماه، بزرگ باشند و یا به اندازه یک خرده سنگ کوچک باشند. برخی از این قمرها از سیاره عطارد بزرگتراند. 

قمر زمین (ماه) منحصر به فرد است زیرا تنها مقصدی در منظومه شمسی است که انسان توانسته به آن مسافرت کند. ذکر ایـن نکتـه حائز اهمیت است که مساله مسافرت آمریکاییها به ماه هم اکنون به یکی از مباحث پرچالش علمی تبدیل شده است.

بسیاری از متخصصین بر این باوراند که مسافرت به ماه که از سوی فضانوردان آمریکایی ادعا شده، صرفاً یـک دروغ بـوده و همـه تـصاویر و فیلمهـای آن در اسـتودیوهای هالیوود تهیه شده است! در حالیکه ماه، قمر سیاره زمین است، از سیارک پلوتو بزرگتر است.

دانشمندان معتقدند که ماه در اثر ضربه سنگینی که به زمین وارد شده و حدود 10 درصد از جرم آن جدا شده، تشکیل شده است. سطح ماه سنگی بوده و دارای حفره‌های فراوانی است که میلیونها سال پیش در اثر اصابت شهاب سنگها ایجاد شده‌اند.

دمای ماه در سطح روشن آن به حدود 273 درجه فارنهایت (134 درجه سـانتیگراد) رسـیده و در سـطح تاریک آن به حدود منهای 243 درجه فارنهایت (منهای 152 درجه سانتیگراد) می‌رسد.

اغلب سیارات دارای میدانهای مغناطیسی می‌باشند. این میادین مغناطیسی در فضا گسترده شده و یـک کـره مغناطیـسی حـول هـر سـیاره تشکیل داده است. آن‌ها حول سیاره دوران کرده و ذرات باردار را با خود حمل می‌کنند. خورشید دارای میدان مغناطیسی عظیمـی اسـت کـه سرتاسر منظومه شمسی را دربرگرفته است.

ستاره‌های دنباله دار
ستاره‌های دنباله دار از جمله اجسام درخشان و منحصربفرد در آسمان شب به شمار می‌روند. آن‌ها از غبار و یخ تشکیل شده و می‌توان آنهـا را به صورت یک توپ برفی کثیف تلقی کرد!

ستاره‌های دنباله دار از کمربند کویپر و سحاب اورت می‌آیند. یک ستاره دنباله دار میلیاردها سال را آنجا می‌گذراند. زمـانی کـه دو سـتاره دنباله دار به یکدیگر نزدیک شده یا برخورد کنند، جهت حرکت آنها تغییر می‌کند.

در این موارد اسـتثنایی، سـتاره دنبالـه دار وارد منظومـه شمسی درونی می‌شود. هنگامی که آنها وارد بخش گرمتر منظومه شمسی درونی می‌شوند شروع به درخشش می‌کنند. آن‌ها شروع بـه ذوب شدن نموده و دنباله‌های باشکوهی از خود بر جای می‌گذارند. پس از هزاران هزار سال آن‌ها مجدداً به یخ و غبار تبدیل می‌شوند.

فاصله آنها چقدر است؟
خورشید، کلید حیات ما بر روی زمین است، و البته فاصله زیادی نیز با زمین دارد. فاصله متوسط خورشید تا زمین تقریباً برابر با 93 میلیـون مایل یا 150 میلیون کیلومتر است. عبارت فاصله متوسط به این دلیل به کار می‌رود که مسیر دوران زمین حول خورشید به صـورت بیـضی است. گاهی این فاصله کمتر بوده و گاهی بیشتر خواهد بود.

ستاره شناسان از فاصله متوسط زمین تا خورشید به عنوان واحد استاندارد اندازه گیری برای محاسبه فواصل در منظومـه شمـسی بهـره می‌گیرند. یک واحد نجومی یا AU برابر است با فاصله متوسط زمین تا خورشید. فاصله برجیس تـا خورشـید حـدود 5.2 واحـد نجـومی اسـت.

فاصله نپتون نیز تا خورشید برابر 30.07 واحد نجومی است. برای اندازه گیری فواصل طولانی‌تر، ستاره شناسان از واحد سال نوری بهره می‌گیرند که برابر مسافتی است که نور در یک سال زمینی طی می‌کند، که معادل 63239 واحد نجومی است.

فاصله نزدیک‌ترین ستاره با نام پراکسیما سنتاوری حدود 250000 واحد نجومی یا 4.2 سال نوری است. به لحاظ تئوری، هیچ چیـزی نمی‌تواند سریعتر از سرعت نور (یعنی 670616629 مایل بر ساعت یا حدود 300 هزار کیلومتر بر ثانیه) حرکت کند. با این سرعت می‌توانید در یک ثانیه 7.5 بار دور زمین بچرخید!

کتاب: ‌‌منظومه شمسی
نوشته: الکساندر جی. مایکلز

0
0
0
0 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.