موسیقی بختیاری براساس پراکندگی و مناطق قشلاقی و ییلاقی این ایل در استان چهارمحال و بختیاری و قسمت هایی از استان کهکیلویه و بویراحمد و نیز به طور عمده و به ترتیب اهمیت در مناطقی از لرستان، خوزستان، اصفهان، همدان (تویسرکان)، بوشهر، فارس و استان مرکزی رواج دارد. 

موسیقی بختیاریموسیقی بختیاری


این پراکندگی که ناشی از قرن ها کوچ و جابجایی ایلات و طوایف بختیاری در استان ها و نواحی مذکور است، موجب گردید تا موسیقی این ایل به طور محسوسی بر موسیقی مناطق فوق تأثیر گذاشته و در مواردی نیز از آن متأثر شود.

با این همه موسیقی بختیاری از نظر ساختار و فرم نغمات از چنان شاخصه هایی برخوردار است که به آن شخصیتی مستقل و ممتاز بخشیده و به خاطر ویژگی های منحصر به فرد به عنوان یکی از مهمترین گونه ها و رپرتوارهای موسیقی قومی و ایلی در ایران قابل بررسی است.

درونمایه و مبنای مضمونی این موسیقی عمدتاً بر محور معیشت دامپروری و روابط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی آن معطوف بوده و بازتاب نحوه تعامل و تفکر بر زندگی افراد ایل است. اصیل ترین نغمات موسیقی بختیاری عمدتاً در زاگرس مرکزی و به ویژه مناطقی از چهارمحال و بختیاری تا خوزستان و منطقه موگویی و سرآقا سید قابل ردیابی است.

موسیقی این ایل به دو بخش کلی موسیقی سازی و آوازی قابل تفکیک می باشد. موسیقی سازی این منطقه شامل نغمات و تکه هایی است که توسط کرنا، سرنا، سرنای دوبر، دهل مضاعف، دایره (عمدتاً در بخش میزدج)، نی شیت و نی چوپانی هفت بند اجرا می شوند.

مهمترین بخش از این گروه نغمات شامل موسیقی انواع بازی ها، رقص ها، مراسم سوگ آمیز کتل است که توسط کرنا، سرنا و دهل نواخته شده و نیز قطعات و نغمات چوپانی است که ناظر بر فعالیت های دامپروری است.

این گروه از نغمات فاقد بیان آوازی است. موسیقی آوازی بختیاری که بخش بزرگی از موسیقی ایل را تشکیل می دهد، عمدتاً در سه فرم شامل آوازهای با متر آزاد،(مانند گاگریو)، آوازهای با متر فراخ (مانند خسرو و شیرین) و آوازهای با متر مشخص و با تقارن های معین متریک در جملات و ریتم(مانند دای نی ها) قابل تعریف است.

لازم به ذکر است که عنوان کلی نغمات و ملودی ها در میان ایل هنگ یا آرنگ است. ضمن اینکه برخی نغمات نیز دارای پیشوند یا پسوند مقوم می باشد.

این موسیقی مانند دیگر انواع موسیقی ایلی و قومی نواحی ایران از کارکردهای مختلف و متنوعی برخوردار بوده و اقشار مختلف ایل(اعم از سنی و جنسی) با آن مأنوسند.

یادآوری و قید نام افراد در لالایی، نغمه های عروسی، بلال ها، نغمات حماسی و گاگریو(موسیقی عزا) مبین این نکته است که این موسیقی از تولد تا مرگ با یکایک افراد این در ارتباط است. از این منظر هر یک از اقشار اعم از کودکان، جوانان، سالخوردگان و زنان موسیقی های مخصوص به خود دارند.

به غیر از نغمات آوازی لالایی یا ستوه که در اوصاف و جهت آرامش نوزادان از سوی مادران خوانده می شود، کودکان نیز با انواع ریز مقام ها و ترانه هایی با ریتم متقارن همچون لی لی، تیشترک یا تیشتر تیشتر و عاریس بازنده خود را سرگرم می سازند.

زنان ایل در شئون مختلف زندگی و معیشت نغمات خاصی می خوانند. آوازهای تن دار یا قالی بافی، آوازهای گاودوشی و مشک زنی، آوازهای مخصوص چرای گاو و آوازهای سوگ آمیز گاگریو نمونه نغمات مختص زنان است.

بر این مجموعه باید ریز مقام ها و ترانه های سرور آمیز مانند آهای گل و دای نی نای را نیز افزود. این گونه ترانه ها به صورت تک خوانی، همسرایی و یا مبادله آوازی میان خوانندگان اجرا شده و عموماً در مراسم جشن و سرور و عروسی ها یادآور خوشی ها و الهام بخش آرزوهای شیرین دختران و زنان ایل است.

بر این اساس موسیقی ایل بختیاری یکی از اصلی ترین وجوه فرهنگ ایلی و بازتاب تفکر، ذوق و زیباشناسی مردم ایل است. موراد زیر از شاخص ترین نمونه ها و یا عمده ترین مراسم و مناسبت هایی است که اقشار مختلف اعم از کودکان، نوجوانان، سالخوردگان و نیز زنان ایل در مراسم و مناسبت های مختلف اجرا می نمایند.

این نمونه ها براساس مضمون و محتوای نغمات و نیز کارکرد مناسبتی آنها به شرح زیر قابل ذکر هستند:

الف- بخش آوازی

1- موسیقی حماسی و پهلوانی
آوازهای حماسی یکی از انواع پر قدمت موسیقی ایل است. این گروه از آوازها که غالباً با متر فراخ خوانده می شوند به خاطر ایجاد انگیزه و روح سلحشورانه در میان مردم ایل از جایگاهی پر اهمیت و ویژه برخوردارند. بخشی از اشعار آوازهای حماسی- پهلوانی ایل مأخوذ از منابع مکتوب ادبی همچون شاهنامه فردوسی و بخشی دیگر سروده شاعران حماسه سرای ایل است که غالباً در اوصاف نامداران، سلحشوران، خوانین و بزرگان ایل سروده می شود. از نمونه آوازهای حماسی می توان از رستم و سهراب، هفت لشکر، ابوالقاسم خان، سردار اسعد و علیداد یاد کرد.

2- آوازهای تغذلی
بخشی از آوازها ترانه های بختیاری تغزلی است این آوازها در مناسبت های مختلف و از طریق اقشار متفاوت خوانده می شود. تنهایی، شب نشینی ها و عروسی ها محمل اجرای این گروه از آوازها هستند. آوازهای تغزلی از فرم های گوناگون و مترهای متفاوتی پیروی می کنند. بلال ها، شُلٍیل و یار یار و نیز برخی از فایز خوانی ها از نمونه آوازهای تغزلی ایل به شمار می آیند.

3- آوازهای چوپانی و گله داری
گسترده ترین بخش از موسیقی آوازی ایل بختیاری اختصاص به نغمات چوپانی دارد که توسط چوپانان و گله داران به هنگام کار و یا فراغت خوانده می شود. این گروه آوازها الزاماً موضوعات مربوط به دامداری را دنبال نمی کنند، بلکه علاوه بر آن بازتاب بخشی از آرمان ها و حرمان های گله دارانی است که فعالیت آنان به زندگی عشایری معنی می بخشد. این آوازها در فرم های مختلفی اجرا می شود و مضامین کار، عشق و حماسه را در بردارد. از نمونه این گونه آوازها می توان از بلال ها، فایزخوانی، حسینا و دشتی سرکوهی یاد کرد.

4- آوازهای صیادی (شکارگری)
این آوازها در توصیف خاطراتی است که شکارچیان از شکار در ذهن خود داشته و یا شرح دلاوریها و رشادتهایی است که به خرج داده اند. گاهی اوقات ابزار و ادوات شکار نیز در اینگونه آوازها توصیف می شوند. صیادی ها از نظر فرم آواز از متر آزاد برخوردار بوده و از تنوع ملودیک برخوردارند. از شاخص ترین نمونه های آوازهای صیادی می توان از صیادی ممدنی و صیادی فریدون و نجفقلی و صیادی سرکوهی نام برد. لازم به ذکر است که هنگام فوت شکارچیان نیز برخی از آوازهای صیادی که در وصف دلاوریهای شکارچی در گذشته است خوانده می شود.

5- آوازهای مخصوص جشن و سرور (ریزمقام ها و ترانه ها)
بخش مهمی از رپرتوار موسیقی آوازی ایل شامل ریز مقام ها و ترانه هایی است که غالباً توسط دختران و زنان و در برخی موارد نیز توسط مردان جوان در بزم ها، عروسی ها و دیگر مراسم جشن و سرور خوانده می شود. اکثر این ترانه ها مانند دیگر گونه های آن در میان اقوام ایرانی از متر مشخص و شتاب تند برخوردار بوده و جملات موسیقی بر مبنای توالی و تکرار به گوشواره هایی ختم می شود که حاضران به همسرایی آن می پردازند. این گروه از ریز مقام ها، به فراخور اجرای آنها در مناسبت های سرور آمیز از درونمایه غنایی و شاد برخوردار بوده و اجرای آن به ایجاد شادمانی و روحیه نشاط آمیز منجر می شود. از نمونه های این ترانه ها می توان از دای نی ها، دوالالی ها، ورشوگلالی، شیرین شیرین، عزیز شمایل و سوزه سوزه نام برد.

6- آوازهای حکمی و پند آمیز(مکتب خانه ای)
بخش گسترده ای از مضامین در موسیقی ایل بختیاری مربوطه به نغماتی است که براساس تجارب ایلی و اندوخته های اجتماعی بزرگان و ریش سفیدان از درونمایه پند و اندرز برخوردار بوده و در گذشته های نه چندان دور مکتب خانه های ایل از اصلی ترین مراکز آموزش و ترویج آنها بود. به غیر از این هنوز در برخی موقعیت ها و مناسبت ها نیز اینگونه مفاهیم در انواع موسیقی آوازی ایل بروز می یابند. به همین دلیل آوازهایی که از چنین مفاهیمی سود می برند از نظر فرم و ساختار نغمه متفاوت هستند. با این حال بیشتر آوازهای پندآمیز همچون رزومیش، سلطان جمجمه، اسکندرنامه، تات سفر و برخی فایزخوانی ها و نظامی خوانی ها از متر آزاد برخوردارند.

7- آوازهای دروگری و سرخرمنی (برزگری)
بخشی از آوازهای بختیاری به صورت مستقیم و یا غیر مستقیم در ارتباط با فعالیت های کشاورزی است. این آوازها مانند برزیگری ممکن است از درونمایه تغزلی یا غنایی برخوردار بوده و در بیان اندوه فراق و هجران خوانده شوند؛ اما ارتباط واضحی با موضوع کشت و کار دارد. برخی دیگر از نغمات مانند سرخرمنی اساساً موضوعات مربوط به کشت و کار را دنبال می کند. این گروه از آوازها ممکن است از متر فراخ یا ریتم پرشتاب با تقارن های متریک همراه باشند.

8- آوازهای کار (مربوط به زنان)
بخشی از آوازها و به ویژه ریز مقام ها اختصاص به فعالیت هایی همچون مشک زنی، شیردوشی، چرا، برنج کوبی(لردگان)، گلیم بافی و قالی بافی دارد که اختصاصاً از سوی زنان ایل خوانده می شود. این گروه از آوازها غالباً از متر مشخص برخوردار بوده و به هنگام تلاش های روزمره زنان خوانده می شود.

9- موسیقی غنایی
آوازهای عاشقانه بخش دیگری از مضامین موسیقی ایل را تشکیل می دهد. این گروه از آوازها گاهی در نقل ها و منظومه های غنایی همچون حسینا، نجما و یا در نظامی خوانی ها همچون خسرو و شیرین تبلور یافته و گاهی نیز در آوازهای شبانی همچون گل گیس ملاحظه می شوند. باید متذکر شد که گروه پرشماری از ریز مقام ها و ترانه های عروسی نیز از چنین درونمایه ای برخوردارند.

10- آوازهای آیینی
دیدگاه های هستی شناختی و کهن مردم ایل و باورمندی های مربوط به آن موجب بروز انواع تظاهرات آیینی گردیده که اکثر آنها با آوازها و ترانه های ویژه ای همراه هستند. از نمونه آن آوازها می توان از کل علی کوسه، چهل کچل و بندبازی یاد کرد. اتکا به ریتم و تقطیع متن در اجرای این گونه ترانه ها از شاخصه ساختار آنها محسوب شده و کلام نقش تعیین کننده ای در بیان این گروه از ترانه به عهده دارد.

11- آوازهای عزا
آوازهای عزاداری و سوگ در میان ایل بختیاری به دو گروه مشخص قابل تقسیم هستند برخی از این آوازها در ارتباط با درگذشته افراد، نام آوران و خوانین بوده و گروهی از آنها نیز اختصاص به ایام ماه محرم داشته و در رثای شهیدان کربلاست. گروه اول شامل انواع کهن ترین آوازهای ایل است که عمدتاً توسط زنان اجرا گردیده و به آوازهای گاگریو مشهور است. گاگریو در مناطق مختلف اسکان و کوچ ایل به نام های دیگری همچون خون گریو، دمدال، سرو، کال و یلا و چک چونه شناخته می شود.

12- آوازهای مذهبی
آوازهای مذهبی مجموعه آوازها و ترانه هایی است که بخشی از آن ملهم و یا متأثر از موسیقی ایل و تعدادی از آنها عیناً از موسیقی ردیفی ایران اخذ شده اند. اینگونه آوازها و تصانیف از فرم ها و مترهای مختلفی برخوردار بوده و مناسبت اجرای آنها اختصاص به عزاداری ماه محرم دارد. انواع مرثیه ها، جوش خوانی ها و نوحه ها و نیز پامنبری ها و آوازهای تغزیه از نمونه آوازهای مذهبی است. این گروه از آوازها در میان ایل بختیاری از قدمت چندانی برخوردار نبوده و متأخر است.

کتاب موسیقی در ایران
نویسنده: سجاد فرهادی
0
0
0
0 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.