کرمانجها مرزداران بی خواب و خور، تکتازان حماسه ساز که در مبارزه سینه مرد و زنشان برابر دشمن سپری محکم شده و در زندگی عرصه اندوه و شادی، هنر در جسم و جانشان رسوخ دارد به سبب زندگی ایلی و کوچهای مداوم و تحمل مشقت و رنج فراوان، مستقل از نظر فراهم ساختن همه مایحتاج اولیه در هر فرصتی از هنر به هر شکل بهره گرفته و قسمتی از رازهای نهادین خود را در قالب فرشی، پارچه ای، جورابی، کفشی و یا آوازی بیان کرده و می کنند. اگر به نقش های گلیمها، جاجیمها، پلاسها و زیلوهایشان نظری بیفکنیم نقش های ساده خشتی، همراه با تصاویری از گل و ستاره و شکلهای تپه ها و کوهها با طرح ساده هفت و هشت با رنگهای خاص سفید، آبی، نارنجی، قرمز، سبز و مشکی بیان تمام برداشتهای روحی این مردم از محیط زندگی شان می باشد. مرد کرمانج آشنا با گله و زمین و دانه و آفتاب هرگاه که از تن اسب به زیر می آمد گوش به نوای موسیقی میداد و همنوا با «بخشی ها» به سرودن شعری می پرداخت و اینک نیز همین کار را انجام می دهد.

موسیقی کردهای شمال و شرق ایران(کرمانجها)موسیقی کردهای شمال و شرق ایران(کرمانجها)

موسیقی در میان کرمانجها حرمت دارد، اصالت و تبار و نژاد دارد و ایمان در آن جاری است به گونه ای که قبل از پنجه در کاسه دوتار بردن وضو می گیرند و نماز می خوانند و گاه به تلاوت آیاتی از کلام الهی می پردازند و سپس به دوتار دست می برند. این قوم با توجه به اسناد تاریخی در پیکارهایشان با دشمن از موسیقی بهره ها برده اند تا تهییج بیشتری در نیروی خودی و شکستی روانی بر نیروی دشمن وارد کنند. مرحوم محروق استاد رضا کردستانی تعریف می کرد که: در زمان چپاول روس ها در مرزهای شمال شرق ایران فرزند ججوخان به نام قدم یار بیست «قشمه» نواز را به بلندیهای اتک می برد و همه را وادار می سازد تا در یک زمان با هم بنوازند. صدای حاصل از این عمل نه تنها دشمن را به حال جنون می کشاند بلکه باعث ترکیدن سنگها در اثر دامنه امواج صوتی و ریختن آنها به روی سربازان دشمن می گردد و گلوله های خودی که از هر سو بر سالداتها می بارد شکست سختی را بر دشمنان وارد می آورد که بعدها به دنبال شکست فرزند ججو و دستگیری او از هیچ جنایت و پستی کوتاهی نمی کنند.

موسیقی رایج در میان کرمانجها را می توان به صورت زیر تعریف و شاخه بندی نمود:
1- دیوان خوانی براساس منظومه های شاعران کلاسیک کرمانج
2- شاهدخوانی براساس افسانه های مکتوب و شفاهی
3- تک خوانی سوز و دلدادگی
4- زاری و سوگ
5- صوفیانه ها
6- شوانی (شبانیها)
7- ده وه یی (ساربانیها)
8- حماسه خوانی
9- هجرانی
10- ذکر و توسل و پری خوانی
11- گاه آوازها و فصل آوازها
12- ترانه های کار و تلاش
13- لالائیها
14- دستان سازی براساس باورهای ملی، قومی، مذهبی
15- آهنگها و ترانه های رزم
16- دستان بازیهای آئینی
17- آهنگ نمایشهای فصلی و قومی
در این شاخه اجرای موسیقی کرمانجها تابع سه اصل است: 1- دنگ (وسعت صدای سازها و خواننده ها) 2- هنگ گام (آهنگ) 3- قرس (ضرب آهنگ/ ریتم)
این سه اصل است که دستان را نیز شکل می بخشد. عموم موسیقی ورزان کهنسال منطقه نظیر بخشیها و عاشقها اگر یکی از اصول را در کار خود رعایت نمی کردند بی گمان کارشان از ارزش می افتاد و هنرشان در پیش مردم خریداری نداشت. اجرا کنندگان موسیقی در میان کرمانجها نیز به صورت زیر دسته بندی می شوند:
1- بخشیها
2- دوتارچیها
3- لولوچیها
4- نی چیها
5- لتیها (دیره زنهای خواننده)
6- تک خوانها
7- خله خوشها (مطربه ها)
8- عاشقها
9- قرشمالها (قشمارها)
سبک و شیوه های موسیقی کرمانج نیز براساس محل سکونت طوایف، نوع زندگی و یا سابقه تاریخی و بروز آن در نوع خواندن و شیوه های تحریر و مضراب ساز به صورت زیر دسته بندی می شود:

1-کلاته گی: در این شیوه خواننده با تمام قدرت از همان ابتدا با صدای فریادگونه آغاز می کند و در تحریرها بازی آوایی خاصی دارد که شنیدنی است. اوج و فرود ناگهانی از خصلتهای این شیوه است به همین سبب هیچ سازی به جز قمشه و کمانچه تنها نمی تواند پاسخگوی خواننده باشد. شیوه ای که در بین کردهای شکاک، هرکی و بادینانی ترکیه و عراق نیز رواج دارد و در خراسان پایگاه اصلی آن کلات لایین است.

2-فریاد (هرای): رساترین آوازها پس از کلاته گی مربوط به هرای است. در این شیوه که به آشخانه ای نیز معروف است خواننده ای را می طلبد که از دانگ صدای کامل و بالا برخوردار باشد. فریادخوانی کرمانج به سبب آنکه حکایت رزم و شکست و هجران و افسوس را در خود دراد در تحریر گاه با شکلهایی چون للل یا لولو لو یا های ها ها ها های های هی همراه می شود که تمام قدرت حنجره و نفس را می طلبد. لیالنه های کرمانجی همگی در این سبک اجرا می شوند.

3-ده ره ی: در این سبک خواننده آواز را بلند و رسا و پر طنین شروع می کند و هم وزن به پیش می رود. نوازنده و خواننده بخشی را که به ناله اختصاص دارد با یک نت و به شکل پایه شروع می کنند و بعد خواننده با حالت تحریر نتهای تزئینی را اضافه می کند و یک جمله کوتاه در حال سقوط دوباره شکل می گیرد. این شیوه تمام مدت در نوسان بین این دو حالت است و از جمله شیوه هایی است که امروزه در عراق، ترکیه و سوریه اجرا می شود و از مقامهای آوازی بسیار کهن در موسیقی کرمانجهای شمال و شرق ایران است.

4-جلگه ای: نرمش، اندوه و حزن در این شیوه بیشتر است و به همین سبب به ندرت مجری آواز اوج می گیرد و به حنجره اش فشار می آورد. فراز ناگهانی و فرود آرام تحریرهای تزئینی چون واخ هی، یارای در این سبک فراوان به گوش می خورد. شیوه جلگه ای را بیشتر بخشیهای اشراف و اعیان اجرا می نمودند. پایه اصل این سبک از آوازهای شبانی که نوعی فریاد درون ریز است گرفته شده.

5-درگزی: تأثیر سبک آوازخوانی و موسیقی ترکی سلجوقی و ترکمنی بر موسیقی کرمانج در این سبک به خوبی حس می شود چرا که کلام کرمانجی گاه تحریر ترکی یا ترکمنی (جوق جوق) می یابد و شادی نغمگی در این سبک فراوان است.

6-اسفراینی: سبکی که در نغمگی ساز از هنگهای کرمانجی بهره گرفته اما در نغمگی آوازها از نغمگیهای کویری و جنوب خراسان و ترکمنی بهره می برد و پدید آورنده آن مرحوم استاد مختار زنبیل باف اسفراینی بود.
نوعی از ترکیبهای نغمگی کرد و ترک همراه با شدت بخشیدن به تمپوی درونی آن، توسط شادروان استاد سلطان رضا ولی نژاد بخشی گلیانی در رقابت با ترویج موسیقی رادیویی در منطقه در زمان گذشته پدید آمد که تا اندازه ای جذاب و پرقدرت است. این سبک که امروزه به نام «شیوه سلطان رضا» معروف است و توسط فرزندان او در خراسان به ویژه شیروان، بجنورد، اسفراین تدریس می شود از جدیدترین سبکها در موسیقی کرمانج است.

در تمامی حالات فوق موسیقی کرمانجها به دو شکل نمود دارد:
1- آهنگهایی که دارای متر مشخص می باشند.
2- آهنگهایی که متر مشخصی ندارند و بیشتر تابع سیلابهای آهنگین اند.
سقف صوتی و تمپوی سبکها با توجه به امکانات هر ساز مورد استفاده و تفاوتهای تکنیکی آنها و همچنین تکنیک مجریان موسیقی به عنوان یک ویژگی منحصر به فرد مدام در حال تغییر است.

کلام در موسیقی کرمانج
در موسیقی کرمانج سه شیوه کلامی رایج است:
1- سیلاب ها- هجا 2- سه خشتی 3- عروضی
در شیوه اول: سیلاب – هجا ریشه این شیوه کلامی به بیتهای کردی باز می گردد. ساختمان بیت در کرمانجی شمال از حیث ساختار ادبی از نوع دوم محسوب می گردد، چرا که توازن و تساوی مصرعها تا حدی در آن رعایت شده، گرچه که در بخشهایی از آوازها و مقامها از بیت نوع اول که هماهنگی قوافی و تعداد مصرعها و موزون بودن آنها در آن کمتر رعایت شده و بیشتر به بحر طویل شباهت دارد نیز استفاده می شود. کلام در آوازهای «لو» و «هرای» از این دست اند.
در شیوه دوم: سه خشتی که ترانه های هشت هجایی است و بدین لحاظ می تواند نمونه خاصی باشد در اصل پایه کلامهای موسیقی آوازی کرمانجی می باشد.
ویژگی سه خشتی ها در این است که می شود آنها را به هر آهنگ و ضرب آهنگی خواند. سه خشتی ها در اصل بازمانده ترانه های پهلوی است که به آن پهلویات (فهلویات) نیز می گویند. معمولاً از سه پاره با هشت هجا و گاه اندکی بیشتر تا ده هجا تشکیل می شده و به تعبیری عامیانه بوده است.
استاد تقی بینش نیز بر این مسئله صحه گذارده اند و می نویسد: بقایا یا یادگارهای فهلویات را می توان در نقاط دورافتاده ایران و در موسیقی بومی یا محلی بسیاری از مناطق میهن عزیز پیدا کرد، چنانکه در شمال خراسان و از جمله قوچان هنوز ترانه های هشت هجایی و به عبارت دیگر خاطره فهلویات پارتی وجود دارد. ایوانف دانشمند روس در سال 1927 میلادی که در میان ایلات کرمانج پژوهش می نموده نیز نمونه های نسبتاً خوبی از کلام کرمانجها را جمع آوری نموده است و پس از او سوکرمان نیز در پژوهش خود از سه خشتی ها نمونه هایی را ضبط نموده (کرمانجی خراسان، مسکو) و مرحوم ملک الشعراء بهار خراسانی اشعار هشت هجایی را بهترین نوع دانسته است.
دیگر از ویژگی های سه خشتی ها زنانه و مردانه بودن آن یا به نوعی جنسیت درونی آن به صورت مذکر و مونت است. سه خشتی ها در میان کرمانجها حکم دو بیتی را در میان پارس زبانان دارد.

سازها در موسیقی کرمانجهای ایران
دهل در دو نوع: دستی و کوبه ای، دایره (دیره)، قشمه (دو سازه)، دوتار، کمانچه، نی، زرناپیق (سرنا)، قضیب، سنجک، خلخال، بلور.
در پایان این نکته لازم به ذکر است که در موسیقی دیوان خوانی کرمانجها سبک ویژه ای وجود دارد به نام «شبلی» که می گفتند این مقام را خود جعفرقلی شاعر بزرگ کرمانج پدید آورده است، بندهای آواز در این سبک ابتدا آرام و بعد به مرور بلند و بلندتر می شود و بر طنین صدا افزوده می گردد. جمله های موسیقی گسترده اند و آهنگ به آرامی از پرده ها می گذرد و ایستهای مشخص دارد. نزدیکی قرس و هنگ در این سبک نشانگر درایت و آگاهی پدید آورنده آن در زمینه موسیقی است.

منبع: کتاب آشنایی با موسیقی نواحی ایران
نویسنده: هوشنگ جاوید
0
0
0
0 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.