لرستان کهن ترین مأمن ایلی در کشور ماست. براساس گفته ها و مستندات مورخان و شرق شناسان به طور یقین نژاد بخش عمده لرهای ساکن کنونی از بقایای آریاییهای مهاجرند و درصد بسیار کمی از آنان ساکنان قبلی این منطقه اند.
ساختار اجتماعی لرها براساس خویشاوندی سببی نسبی استوار است و دارای هرم برترها(خان)، عادی ها(همسا) و فرودست «نغمه گران» می باشد.

موسیقی لرهای ایرانموسیقی لرهای ایران

گروه خنیاگران که لوتیها و کولیها هستند دارای تیره های خاصی در لرستان هستند. لوتیها از ریشه های آریایی هستند که از هندوستان به ایران کنونی مهاجرت کرده اند و دارای تیره های مختلف با نامهای خاص می باشند. آنان به مشاغلی چون نوازندگی، چوب تراشیف ختنه گری، چله کشی فرش، آهنگری و... اشتغال داشته و دارند. غلت انزوای آنان در جامعه ایلی به سبب همین مشاغل پست و فرودست است.
کولیها نیز در لرستان در چند گروه دیده می شوند و سکونت دارند. مهمترین تیره های آنان دومی و گورونی و هی حر به معنای گوشت گرازخور است. کولیها نیز چونان لوتیها به مشاغلی چون نوازندگی، آهنگری، غربال سازی، چله کشی، ختنه گری، فال بینی و دندان کشی اشتغال دارند. علاوه بر حضور این دو تیره کهن مهاجر سکنی یافته در منظقه، باورهای مردمی به عنوان مستندات میراث شفاهی، نسل به نسل در مورد قدمت موسیقی لرستان نیز قابل توجه است چون آنان با این باور سعی در نگهداری پایگاه های تاریخی و محکم و اسطوره ای منطقه زیست خود را دارند. جلگه رومشکان از جمله این مستندات شفاهی مردم است. آنان با تأیید و تأکید بر اینکه می دانند ناحیه چغاسبز دارای آثار معماری خاصی است که مخصوص رامشگران خسروپرویز بوده و یا اشاره بر قلغه شکر که در دامنه کوه مهله قرار دارد و مربوط به شکر اصفهانی یکی از خدمتگزاران خسرو پرویز بوده، می دانند، پافشار بر این امر دارند.
از سوی دیگر پژوهش های یحیی ذکاء و به دست آوردن مستندانی از سفالینه ها و اشیاء مختلف باستانی، ما را به قدمت موسیقی لرستان نزدیک تر نموده اما هنوز در این موسیقی، ناشناخته ها و نقاط ابهام و ایهام بسیاری وجود دارد که به پژوهش های گسترده تر و دقیق نیازمند است.
در هر حال موسیقی لرستان به سبب قدمتی که دارد و همجواری منطقه با تنوع قومی لرها متشکل از لک، لر، بختیاری، پاپی و عرب کوهی دارای آمیختگی و تنوع خاصی به لحاظ نغمگی است که ضمن ایجاد رنگارنگی از اعجاب انگیز ترین نقش های نغمگی در موسیقی کشورمان به حساب می آید.
تنوعی که در آن هیجان، حماسه و شور مبارزه با طبیعت و مهاجمان حرف اول را می زند و می توان آن را به شاخه های زیر تقسیم نمود:
1-موسیقی کوچ به دو بخش کوچ به گرمسیر، کوچ به سردسیر

2-موسیقی رزم و تمرین رزم

3-موسیقی کار و تلاش

4-موسیقی اندیشه(مربوط به نحله های فلسفی خاص)

5-موسیقی عبادی، مذهبی

6-موسیقی آیین های سور در دو بخش ملی، قومی قبیله ای و مذهبی

7-موسیقی آیین های سوگ در دو بخش هرزمانی و دارای زمان خاص مذهبی

8-موسیقی باورمدارانه(گاه نغمه های آیینی)

9-موسیقی شوخ و شاد

10-موسیقی اجتماعی در دو شکل عاشقانه و پندآموز

11-موسیقی فصل نغمه

12-موسیقی شبانی

13-موسیقی روایت و نقل

14-موسیقی توصیفی

15-موسیقی نمایش ها و خرده نمایش های آیینی

16-موسیقی حماسه و رزم

17-موسیقی آیفت مند

18-بانگ آواهای زنان

19-موسیقی خبر و تبلیغ

به لحاظ نظام مندی و به آیین بودن، موسیقی لرستان در هر نوع خود از شکل خاص که دارای تعریف ساز، نغمه، نوازنده است بهره می برد که حاکی از دانش و بینش گذشتگان این قوم است. به بقایای بازمانده از این نظام مندی می نگریم.

نظام کوک کمانچه لری(تال): کوک راست که بیشتر برای اجراهای خاص در ماهور صورت می گیرد.

کوک سه گاه: بیشتر از تأثیرات موسیقی رسانه ای برخوردار است.
کوک چپ: این کوک نیز بیشتر به خاطر ایجاد فضای ابداعی استفاده می شود و جزء کاربردهای عصر جدید در نظام کوک ساز است.
نظام اجرای آوازها و نغمه گری آواها در موسیقی سوگ به سه بخش تقسیم می شوند:

الف) تک خوان اصلی(سرخونی وژ)

ب) واخوان کلام(واکاو)

ج) پاسخ دهندگان جمعی(هم سرا)

در نوعی از سوگ خوانی که به همراه ساز و دهل انجام می شود خوانندگان و نوازندگان در دو شاخه مشخص با تعریف قرار می گیرند:
الف) راراوژ خوانندگانی که اکثراً سه نفره آوازها را با متر آزاد اجرا می کنند.

ب) حمری وژ نوازندگانی که فاصله بین آوازها را پر می کنند.
در موسیقی منطقه الیگودرز چنین تقسیمی با تعریف زیر وجود دارد:
الف) دنگ چی یا دنگ کر به معنای آواز دهنده.به خوانندگان آوازهای فریادگونه سوگ اطلاق می شود.

ب) سرمورآر. به خوانندگانی اطلاق می شود که آوازهای آیفت مند و حزین را که به مور معروف است اجرا می نمایند.
در موسیقی خبری لرستان که در عهدی نه چندان دور رواج داشته، فرد نوازنده و فریاد کننده آوازها را که نوعی جار سیاسی تبلیغی اجرا می کرده «راوچی» می نامیده اند و در یک مقایسه ساده به نظام مندی موسیقی لری می توان پی برد که چطور در انواع موسیقی ها طبقه بندی صورت پذیرفته است و بعدها طی قرون مختلف تندباد حوادث بدنه آن نظام مندی را خراشیده و نابود ساخته است.

در موسیقی طنز، نمایشگران خواننده «دلی» نامیده می شوند و بازیگران نمایش های آیینی «بازنه» (بازی کننده) و به بازیگری که رهبری گروه را در انجام حرکات به عهده می گیرد «سرچوکی» (پی) می گویند و این همه نشانگر به آیینی موسیقی در لرستان است. در بخش آوازی نظام مندی موسیقی بر سه اصل انجام می یابد: 1- کلام 2- های 3- هانا(هانای)

کلام: به آوازهایی مذهبی مربوط به نحله های فلسفی یا رسان گفته می شود که پندآموز، تاریخ مدار و اسطوره ای است و به صورت سیلابی و بیت گونه کردی اجرا می شود. این آوازها برای پیروان، دستورالعمل زندگی از تولد تا مرگ است که به صورت آهنگین بیان می شود راویان تنبور نواز کلام را «کلام وژ» یعنی گوینده کلام می نامند.
های: در زبان لری «ها» معنای آماده باش و هشدار می دهد و «های» به آوازهایی که شکل آماده باش تأکیدی بر ذهن مخاطب دارد گفته می شود.

هانای: کلمه ای ترتیبی است مشتق از ها+ نای که معنای بدان و آگاه باش را از آن می توان برداشت نمود چرا که اکثر هانای ها روایت و شرح حماسه گذشتگان طوایف اند، چونان «هانای ممدبگ»

سازها در موسیقی لرهای ایران
در موسیقی لرستان چهار ساز وجود دارد که نزد مردم لر از حرمت و احترام خاص برخوردار است که عبارت اند از سرنا، تنبور، کمانچه و دهل که از لحظه تولد تا مرگ در تمامی اوقات زندگی طوایف و اقوام با نوای آنان همراه است.
سرنا نوازان، کلام وژها و کمانچه نوازان و دهل زنان از بین سایر هنرمندان نزد مردم از درجه اعتبار والاتری برخوردارند و معتبر و محترم محسوب می گردند.

شیوه های اجرایی موسیقی لری به دو گونه است:
1- موسیقی با متر مشخص
2- موسیقی با متر آزاد

سبک در موسیقی لری بستگی بسیار زیادی با طوایف و محل سکونتشان دارد مانند: سبک پاپی که مربوط به ایل بزرگ پاپی است.
در مجموع به دلیل مسائل تاریخی و شرایط جغرافیایی همانگونه که در ابتدا اشاره شد، جنبه های حماسی تلاش در این موسیقی که بخش عمده ای از ان در «ماهور» اجرا می شود، دارای عناصر درونی مختلف است که به دلایل گوناگون ضمن آنکه از جنبه های پژوهشی فراوان برخوردار است، به شدت مورد آسیب قرار گرفته و رو به اضمحلال است.
از سازهای دیگری که در موسیقی لرهای ایران کاربرد دارد می توان به دوزله، تنبک فلزی، تنبک چوبی، نی، دایره، نی لبک، دو طبله سفالی، بوق شاخی و برنجی، زنجیر عزا، فلوت، سنج و طبل عزا، زنگ و ضرب زورخانه اشاره نمود.

منبع: کتاب آشنایی با موسیقی نواحی ایران
نویسنده: هوشنگ جاوید
0
0
0
0 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.