درنگ و نگریستن در سه راهی ها، در ستایش داستان پرسه زن، مقالات ادبي، سايت رسمي مجيد اخشابي، مقالات موضوعي سايت رسمي مجيد اخشابي Key words: Wait and see ourselves in three ways, in praise Stroller stories, essays, literary M. Akhshabi official website, official website of thematic papers M. Akhshabi
۱ در جاده های ایران سه راهی ها جایگاه خاصی دارند. آن نقطه که جاده دوشاخه می شود و در دو جهت ادامه مسیر می دهد و به دو شهر متفاوت می رود، در سفرهای جاده ای ایران اغلب نقطه توقف است. پای ثابت اغلب سه راهی ها پمپ بنزین است و توالت عمومی؛ برای آنان که ساعت ها عذاب حمل باری گران را در ماشین تاب آورده اند...



در جوار پمپ بنزین، بقالی های محلی کوچک با حداقل تنوع اجناس گوناگون که عموما کار هر مسافری را راه می اندازند، کنار آنها رستوران های کوچک و بزرگ بین راهی با رومیزی های کثیف و صندلی های رنگ و رو رفته، با غذایی که محدود به کباب و جوجه است و گاه دیزی، با کیفیتی که در شرایط عادی به لعنت خدا نمی ارزد اما در سفر حسابی جواب می دهد. در کنار این دست تسهیلات و لذات مختصر، همیشه امکان دست کشیدن به سر و روی ماشین هم فراهم است. مغازه های تعویض روغنی و اگزوزسازی و مکانیکی و آپاراتی دیوار به دیوار هم لم داده اند و مکانیک ها با دست و لباس روغنی و سیگاری بر گوشه لب، کار می کنند یا روی صندلی جلو در نشسته اند و هوا می خورند. گاه، بسته به استانی که مسافر در آن طی طریق می کند، در سه راهی ها چیزهای متفاوتی هم پیدا می شود. بسته به فصل، محلی ها را می بینی که در گوشه و کنار سه راهی ها بساط کرده اند و محصولات باغ و مزرعه خود را به کیفیتی بس بهتر از آنچه در شهر گیر می آید، با قیمتی که موجب شرمساری هر دلال میوه و سبزیجات باید باشد، می فروشند.

در برابر جاده، که «وسوسه انگیز» است و به تند راندن دعوت می کند، سه راهی، وسوسه توقف و درنگ است. سه راهی گرهی است در دل رشته ای دراز، نقطه ای است که جاده، گویی به پیامد تاملی در نفس و آگاهی به حقیقتی شوک آور ، ترک می خورد و به دو نیم می شود و هر نیمه، دیوانه وار و بی لحظه ای درنگ پیش می رود تا سه راهی دیگری از راه برسد؛ درنگی دیگر و ترک خوردنی دیگر. تکثیر ریزوم وار شبکه جاده ها تلفیقی است از دعوت به پیش راندن در مسیر و ایستادن در سه راهی.

اما سه راهی ها نه محدود به جاده های ایران اند و نه پدیده ای مدرن. قدمت سه راهی ها به روم باستان می رسد، در آن زمان نیز نقاط انشعاب جاده ای جدید از جاده اصلی توقف گاه مسافران بود، آنجا درنگ می کردند و استراحت، البته به سبک خودشان. مسافران روم باستان در نجیب خانه ها و نوشگاه های سه راهی ها استخوان سبک می کردند و برای ادامه راه، نفس می گرفتند. در زبان لاتین سه راهی را Trivia می گویند؛ ترکیبی از Tri که همان سه باشد و via که راه. تا اینجا، البته جز در محتوا و کیفیت استخوان سبک کردن، تفاوت خاصی بین سه راهی های معاصر ما و سه راهی های روم باستان نیست. نقطه گسست شاید آنجاست که در روم باستان، عده ای از مردم در این سه راهی ها «زندگی» می کردند؛ کسانی که محلی نبودند اما یکی از سه راهی های بین شهری را به عنوان محل زندگی برمی گزیدند و در آن مستقر می شدند. آنان عمرشان را به پرسه در محیط نه چندان مطلوب و دلپذیر سه راهی ها می گذراندند و غرق الکل و شهوت زندگی را به نهایت می رساندند. آنچه برای دیگران نقطه گذر بود، برای آنان محل زندگی به شمار می رفت. آن مرخصی موقت مردمان عادی در حین سفر، شغل و زندگی ایشان بود.

ساکنان سه راهی ها طبعا منفور مردمان شهرنشین بودند. آنان که کار و زندگی و خانواده ای داشتند به دیده تحقیر در ایشان می نگریستند و از این شکل وقت کشی و بطالت دل خوشی نداشتند و همین بود که کلمه trivial به زبان لاتین و به تبع آن به زبان انگلیسی امروز افزوده شد. این کلمه ابتدا برای این دست مردمان ساکن سه راهی های رومی به کار می رفت و البته بار منفی داشت و به وقت کشی و زندگی بی هدف دلالت می کرد. مردمان سه راهی گرد از دید شهرنشینان مجهول الهویه و بلاتکلیف بودند و در هیچ دسته ای از شهروندان جای نمی گرفتند. شاید بی دلیل نباشد بین این همه حرف الفبای لاتین، ریاضی دانان X و Y را برای نشان دادن مجهول برگزیده اند؛ دو حرفی که ظاهرشان تداعی کننده محلی است که راه ها به هم می رسند یا از هم منشعب می شوند.

امروزه، لااقل در زبان انگلیسی، معنای اولیه کلمه و دلالت جاده ای آن به کل فراموش شده و کاربرد ثانوی آن در نکوهش پرسه زن ها حوزه دلالتش را پر کرده است. به روایت فرهنگ لغت آکسفورد Trivial به معنای پیش پاافتاده و بی ارزش و بی اهمیت و سطحی است، هر آنچه ارزش صرف وقت ندارد، می تواند لایق این صفت باشد.

در فرهنگ مردمان استرالیا رسم بسیار محبوبی هست که آخر هفته عده کثیری را پر می کند. شب های شنبه و یکشنبه، خلق الله به بارها و کافه های مرکز شهرهای بزرگ می روند تا علاوه بر صرف شام و ماءالشعیر، در رقابتی مفرح مشارکت کنند که trivial competition نام دارد، به معنای مسابقه بی اهمیت یا رقابت پیش پاافتاده. در این مسابقه هر سه چهار نفر دور یک میز می نشینند و یک گروه تشکیل می دهند. در طول شب سوالاتی طرح می شود و گروه ها باید جواب دهند و طبعا هرکس که بیشترین جواب صحیح را بدهد برنده ماجراست. آنچه اهمیت دارد و نام مسابقه را توجیه می کند نوع سوال هاست. از ابتدایی ترین اطلاعات که هر بچه مدرسه ای می داند، مثلا، تاریخ شروع زمستان در استرالیا تا پرسش های پیچیده تر و تخصصی تر، کاشف فلان عنصر شیمیایی یا بهمان قانون فیزیک، تا اطلاعاتی که لااقل برای استرالیایی ها مطلقا بی ربط و بلااستفاده است، مثلا تعداد اقوام ساکن موزامبیک، بدون هیچ نظم و ترتیبی طرح می شوند. اغلب اوقات برنده و بازنده به تصادف تعیین می شود، مثلا اگر روزی کسی از موزامبیکی های ساکن استرالیا به مسابقه بیاید، بی شک تنها کسی خواهد بود که به پرسش تعداد اقوام ساکن وطنش جواب صحیح خواهد داد و همین امتیاز مهمی برای گروه است.

آنچه این مسابقه را trivial می کند همین بی در و پیکر بودنش در عرصه دانش است. این مسابقه نوعی پرسه بی هدف و بی سرانجام در ساحت معرفت بشری است که شرکت کنندگانش را به ولگردی مفرح و بی هدفی دعوت می کند. قانون این مسابقه همان قانون درنگ دایمی پرسه زن ها در triviaهای باستان است: هدفی و مقصدی در کار نیست، نفس ول گشتن و خوشه چینی از اینجا و آنجا همان هدف است و برد و باخت در این رقابت ولگردانه هیچ فضیلتی را ثابت نمی کند.

۲ راس چمبرز (Ross Chambers) منتقد شهیر معاصر، کتابی دارد با عنوان Loiterature (۱۹۹۹). عنوان کتاب ترکیبی است از فعل to loiter به معنای وقت کشی و پرسه زنی و Literature که همان ادبیات باشد. معادل فارسی درخوری به ذهنم نرسیده است. کتاب در باب ادبیات همین ولگردها و پرسه زن هاست و البته ادبیاتی که شکل زندگی اینان را درونی ساختار خود کرده باشد، ادبیات ساکنان سه راهی های واقعی و نمادین که درنگ و وقت کشی را هدف گرفته اند و مدام از مسیر منحرف می شوند و نیل به مقصد را تا ابد به تعویق می اندازند. ساختار کتاب به طرز هوشمندانه ای بر سفر انتقادی بی سرانجامی در تاریخ ادبیات استوار است، پرسه ای است خواندنی و بسیار غنی در دل ده ها نمونه ادبیات غرب که به بحث مرتبط اند و در عین حال پشتوانه نظری محکمی از بسط مفهوم بنیامینی – بودلری فلانور در نظریه فرهنگی قرن بیستم دارد.

چمبرز مدعی است که منفور بودن این پرسه زن های بی هدف بیش از آنکه نتیجه نگاهی از بالا باشد، محصول نگاه از پایین است و دلیلش این است که اینان با نفس زندگی شان تلویحا نشان می دهند که هر آنچه جدی گرفته می شود به راحتی می تواند جدی نباشد، هر آنچه سفت است و سخت، می تواند دود شود و به هوا رود. اینان با اهمیت ندادن به زندگی خویش، سستی زندگی دیگران را هم فاش می کنند و برگزیدن نفس چنین حیاتی نوعی سرکشی در برابر نظم معهود است. پرسه زن، استقرار در حاشیه زندگی مدرن را برمی گزیند و بی هدفی را هدف قرار می دهد، اما چنین عملی صرفا به معنای در حاشیه ماندن و حذف شدن نیست، بلکه به معنای تولید امکانی جدید است، تعریف فاصله ای از مرکز که امکان نگاه انتقادی را فراهم می کند. نقادی محصول فاصله است، دیدن از فاصله ممکن می شود و هیچ کس نمی تواند چیزی را ببیند که به نوک دماغش چسبیده است. زندگی مدرن زندگی بدون فاصله است، غرق شدنی است تمام عیار در مجموعه پیچیده ای از ساختارها که فرد را از بدو تولد فرا می گیرند و به او مهلت فاصله گیری نمی دهند. سرپیچی پرسه زن از پذیرش ساختارهایی از این دست، که جملگی بر تعریف مقصد و هدف استوارند، او را بدل به پدیده ای خطرناک می کند و همین می شود که مجموعه ای از معناهای منفی، کل حوزه دلالت واژه trivial را می پوشانند. چمبرز رابطه پرسه زن با زندگی مدرن را به رابطه هدف متحرک و تیرانداز تشبیه می کند. پرسه زن مدام می جنبد و جاخالی می دهد و در جابه جایی هایش منطقی و قانونی نیست و همین است که همیشه از تیررس تیرانداز دور می ماند. موضوع کتاب چمبرز ادبیات این «هدف متحرک» است؛ ادبیاتی که مدام می جنبد و می لغزد و از تیررس خواننده اش در امان می ماند و همین جنبش دایمی منبع اصلی تولید فکر و لذت در آن است.

برای بسط این دو نوع نگاه، چمبرز پای دو شخصیت ادبی را پیش می کشد. اولی فیلیس فاگ در «دور دنیا در ۸۰روز» ژول ورن است؛ مردی ثروتمند، مرتب و منظم، پایه ثابت محافل بزرگان لندن، چهره ای مثال زدنی از زندگی مدرن. او شرط بندی کلانی می کند بر سر اینکه دور دنیا را در ۸۰ روز بپیماید، که برای سال وقوع ماجرا (۱۸۷۲) محال به نظر می آید. سفر فاگ، طبق برنامه ریزی ای بسیار دقیق، سفری است در مستقیم ترین مسیرهای ممکن و در آن هیچ هدفی جز رسیدن به مقصد مشخص در زمان تعیین شده وجود ندارد. او حتی وقتی به شرق اگزوتیک می رسد و می داند که دیدنی های فراوانی در انتظارش است، به دیدن شهر حتی فکر هم نمی کند. تمام تمرکز فاگ بر بررسی راه آهن ها و مسیرهای دریایی و مبارزه خونسردانه و حساب شده با کسانی است که می خواهند سفرش را مختل کنند. این میزان دقت و تمرکز بر کار، این حد از وفاداری به برنامه ریزی و عمل به زمان بندی های ازپیش معلوم، این اشتیاق به غلبه بر طبیعت، بر تمام نیروهای پیش بینی ناپذیر طبیعی و خطاهای گریزناپذیر بشری، شخصیت فاگ را به یکی از نمونه های تمام عیار زندگی مدرن و در عین حال، یکی از اسناد مهم ادبیات استعماری بدل می کند: مفهوم «پیشرفت» که در حرکت دور تند فاگ به جلو عینیت می یابد، بسته به توان او در غلبه بر عوامل طبیعی و دیگری های استعمارشده است. بی اعتنایی فاگ به دیگربودگی بخشی از بازی جغرافیایی اوست. سیاست استعماری فاگ، به معنای پذیرش دیگربودگی، فقط تا آن درجه که دیگری می تواند ملزومات تحقق برنامه زمان بندی شده اروپاییان را فراهم آورد، چندان ربطی به پول درآوردن ندارد (فاگ برای سفر تقریبا همان قدر خرج می کند که قرار است در شرط بندی ببرد)، بلکه همه چیز در راستای «کنترل» است: تقلیل دیگربودگی به این همانی نه وسیله ای برای دست یافتن به هدف، بلکه خود هدف است.» (۱۹۹۹: ۲۸)

از آن سو، شخصیت دومی که چمبرز بر آن انگشت می نهد، نمونه ازلی پرسه زنی روایی است: «تریسترام شندی». این رمان چه بسا هنوز رادیکال ترین نمونه روایت پرسه زن باشد، به این دلیل که در آن روایتی در کار نیست که به تعویق بیفتد و از مسیر منحرف شود، بلکه نفس همین انحراف و تعلیق و تعویق، خود روایت است. به بیان دیگر، نفس امکان وجود این رمان در انحراف و ناممکنی رسیدن به مقصد است و عملا جز پرسه زنی اتفاق دیگری در آن رخ نمی دهد، نوعی پارادوکس زنون ادبی است که حسرت رسیدن به لاک پشت لحظه تولد را در دل خواننده باقی می گذارد. تریسترام، که قرار است داستان زندگی اش را برای ما تعریف کند، شروع می کند به فراهم آوردن مقدمات آن. توضیح می دهد که پیش از تولد او اوضاع خانواده اش چطور بود و به طرز مضحکی مدام در آستانه آغاز قصه اصلی متوقف می شود و تغییر مسیر می دهد و در نهایت نمی تواند قصه ای را که وعده داده است حتی آغاز کند. تریسترام در روایت، مرکزی دارد که زندگی خودش است؛ زندگی تقویمی ای که وعده روایتش را به ما می دهد. اما آنچه در عمل اتفاق می افتد جز زدودن این مرکز و بی معنا کردن آن نیست. تریسترام مدام به حاشیه می رود و از زندگی اش فاصله می گیرد و از این طریق با بدل کردن خویش به هدفی متحرک، فرصت تاملی جدی در زمان تقویمی را فراهم می آورد.

چمبرز با این دو نمونه آغاز می کند و رد تکوین این ایده در ادبیات را تا رمان های معاصر، کارهای میشل تورنیه و نیکلسن بیکر مثلا، پی می گیرد. بی شک او بر نمونه های دیگر نیز می توانست انگشت نهد، مثلا «دل تاریکی» جوزف کنراد؛ داستان بلندی که هر دو نوع شخصیت پرسه زن و مدرن در آن حاضرند: مارلو، که ماموریتش یافتن کورتز است، خط مستقیم رود کنگو را می گیرد تا به قلمرو کورتز در دل جنگل های آفریقا برسد. او جایی نمی ماند و وقت تلف نمی کند، گویی بنا به قاعده فیلیس فاگ، با همسفران و بومیان فقط تا حدی حرف می زند که از حال و روز و گذشته کورتز خبردار شود. اما کورتز پرسه زنی تمام عیار است. او مبدا و مقصد را رها کرده و ناگاه وسط یکی از جنگل های آفریقا فرود آمده و گذرگاه را، سه راهی را شاید، هدف قرار داده است. می توان حتی تا طلیعه نوع ادبی رمان عقب رفت، تا شخص دن کیشوت، که خانه و زندگی را برای سفر به دهکده ای موهوم و دست یافتن به معشوقه ای موهوم رها کرد و در طول سفر عملا هر کاری از او سر زد جز حرکتی مستقیم و حساب شده به سوی مقصد.

۳ ادبیات امروز ما این ایده پرسه زنی و تامل و درنگ را کم دارد. این داستان های کوچک (نه کوتاه) و رمان های کم حجم که عجول اند و آمده اند سریع قصه شان را بگویند و بروند، دردی از ما دوا نخواهند کرد. صرف قصه گفتن و ماجرایی را آغاز کردن و به پایان رساندن جز به قهقرا رفتن نیست. در ایران مدام می شنویم و می خوانیم که صاحب نظران، اعم از منتقد و نویسنده و مترجم، اظهار می کنند که به دلیل افزایش سرعت زندگی انسان امروز و اینترنت و ماهواره و امثالهم، خواننده وقت ندارد و نمی تواند رمان حجیم دست بگیرد، پس باید کوتاه نوشت و موجز و مختصر گفت و رفت. سال هاست نویسندگان ما این شیوه ایجاز و اختصار و روایت مستقیم را آزموده اند و تعداد مخاطبان ما بیشتر که نشده هیچ، به وضوح ریزش کرده است. عجیب است آنان که چنین باوری دارند، لحظه ای به غرب نگاهی نمی اندازند و به رمان نویسی معاصر آنان فکر نمی کنند. اگر بحث بر سر افزایش سرعت زندگی است که سرعت زندگی مردمان ساکن جهان اول چند برابر ماست، در آن سر دنیا آنقدر گرفتاری که روزت هنوز شروع نشده شب می شود. در دل این زندگی سریع و نفس گیر تمام آنان که امروز لقب نویسنده بزرگ برازنده شان است، رمان های مفصل و پر شاخ و برگ چندصد صفحه ای می نویسند و هیچ کس هم بر اساس اعداد ثبت شده بر سرعت سنج زندگی معاصر یقه شان را نمی گیرد، گویی که جز صاحب نظران وطنی هیچ اهل ادبی در جهان به نبض سریع زندگی امروز پی نبرده است.

مساله بر سر سوءتفاهمی ساده است: ما مکان ادبیات را جاده اصلی فرهنگ فرض کرده ایم نه سه راهی های آن و همین است که پی درپی شکست می خوریم و عقب می مانیم. سوار بر اسب دن کیشوت در این جاده می تازیم و ماشین های آخرین مدل سینما و اینترنت با فشار کوچکی بر پدال گاز از کنارمان می گذرند و به تلاش مان می خندند، اما به روی خودمان نمی آوریم و بر تاختن اصرار می ورزیم. کوچک کردن قصه ها و پیراستن رمان ها و روایت قصه های مستقیم جز مهمیز کوفتن های بی حاصل بر پهلوی نحیف روسینانت نیست و ادبیات در رقابت جاده اصلی از پیش شکست خورده است. نتیجه همین سوءتفاهم است که رمان هامان روز به روز به فیلمنامه شبیه تر می شوند و قصه هامان به طرح فیلمنامه، همین است که سینما بدل به آرمانشهر پنهان ادبیات ما شده است. اینکه از روی دست فیلم ها قصه می نویسیم، واقعیتی است که صدایش را هم درنمی آوریم و دل مان خوش است که «به روز» هستیم، غافل از اینکه قاعدتا برعکس باید باشد، ادبیات باید آن جهانی باشد که خالقش با اتکا به سنت عظیم روایی پیش از خود، گامی به جلو برمی دارد و چیزی به تاریخ روایتگری می افزاید و سینما از پی او می آید و به مدد امکانات خارق العاده اش این دستاورد نوین روایی را به زبان خود برمی گرداند، در غیر این صورت که علت وجودی ادبیات پیشاپیش از بین رفته است. نزدیک کردن ادبیات به سینما برای نجات کتاب و پیش افتادن در رقابت جلب مخاطب، جز تلاشی بی معنا برای دوگانه سوز کردن اسب دن کیشوت نیست.

آنجا که ادبیات می تواند قدرت خویش را به رخ بکشد در سه راهی هاست، در نقاط تامل و درنگ، آنجا که جاده زندگی روزمره ترک می خورد و رنگ عوض می کند. امکان فاصله گیری از آن سرعت هولناک و درنگ و تامل انتقادی بر آنچه در جاده به ما گذشته است و خواهد گذشت، با ادبیات است که ممکن می شود. سه راهی ها قلمرو هنرنمایی همین اسب نحیف است که آهسته گام برمی دارد و پرسه می زند. ماشین های تندرو در سه راهی به هیچ کار نمی آیند. ما به ادبیات سکون و درنگ محتاجیم نه ادبیات سرعت و ایجاز و ماهیت رادیکال ادبیات با همین اصرار بر ایستادن و تند نرفتن و نگریستن است که عینیت می یابد.

والتر بنیامین بود که گفت تغییر نه مسافرت با قطاری در حال حرکت، که کشیدن ترمز خطر آن است. اگر چنین است، ادبیات تنها در آن نقطه ای حامل تغییر است که بر ایستادن اصرار می ورزد.



امیر احمدی آریان
روزنامه شرق ( www.sharghnewspaper.com )

به همت: مريم پورمحمدي
مسؤول ارشد سايت
مسؤول انجمن آموزشگاه ادبيات
اختصاصي‌هاي سايت (دانلود برنامه ها، عكسها و پوسترها، مصاحبه‌هاي مجيد اخشابي)
گرافيك
فتوشاپ
پرسش و پاسخ های مرتبط با انجمنها
معرفی عوامل و دست اندرکاران سایت
ايميل: zendegi_khazan@yahoo.com
شناسه ياهو: zendegi_khazan

0
0
0
0 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.