فراتر از داستان؛ کمتر از حکمت، داستان، ادبيات داستاني، مقالات ادبي، ادبيات فارسي، آرشيو مقالات ادبي سايت رسمي مجيد اخشابي Keywords: Beyond the story, little wisdom, stories, fiction, essays, literary Persian, the official website of Majid Akhshabi Literary Archive
شاید امروزه از هر ناشر یا کتابفروشی بپرسید پرفروش ترین کتاب ها، چه نوع کتاب هایی هستند، پاسخ خواهد داد کتاب هایی که در ژانر ادبیات داستان یا شعر نگاشته می شوند. این مطلب نشان دهنده عامه پسند بودن و عمومی بودن ادبیات است. ادبیات، بویژه ادبیات داستانی، محصولی است که عموم مردم بناست از آن استفاده کنند، آن را بخوانند و بفهمند. اما این محصولات ادبی لزوما فقط برای عموم نگاشته نشدند و مخاطب تخصصی نیز دارند...



فهم مخاطب تخصصی این محصولات ادبی، متفاوت با فهم مخاطب عادی آنهاست؛ بویژه اگر این آثار دارای لایه های معنایی متعدد باشند، در طول تاریخ همواره قالب داستان، قالبی پر کاربرد برای ارائه اندیشه های عمیق فلسفی بوده است.

نویسندگانی که با این رویکرد داستان نوشته اند، به خصوصیت عامه پسند بودن داستان واقف بودند و این قالب را برای تفهیم اندیشه های عمیق مناسب دیدند. بنابراین داستان، با وجود عامیانه بودن، موضوعی مهم و شایان بررسی دقیق است. در مطلبی که اکنون می خوانید به قابلیت داستان و شعر برای تفهیم اندیشه های عمیق و استفاده ای که فلاسفه در طول تاریخ از این قالب های ادبی کردند، پرداخته شده است.

فلسفه ادبیات شاخه ای از زیبایی شناسی است. زیبایی شناسی خود شاخه ای از فلسفه است که به این مساله می پردازد که «هنر چیست؟». غالب مباحث فلسفه زیبایی شناسی در طول تاریخ متمرکز بر هنرهای تجسمی و موسیقی بوده است. در واقع بسیاری از مباحث سنتی زیبایی شناسی در جستجوی اثبات معیارهای کیفیت هنری ای است که نسبت به موضوعی که در ظاهر در اثر هنری نمایان می شود، بی تفاوتند. از آنجا که همه آثار ادبی، تقریبا بر حسب تعریف، دربردارنده محتوای خیالی هستند، نظریه های زیبایی شناسی ای که مبتنی بر کیفیت های صرفا صوری هستند متمایل به نادیده گرفتن ادبیات هستند.

صرف وجود قصه، مسبب مسائلی فلسفی است. در قصه، نویسنده می تواند به شخصیت های غیرواقعی و حتی موجودات و فناوری های غیرعادی تجسم ببخشد و مخاطب با مواجهه با قصه به تخیل چنین اموری واداشته می شود. توانایی ذهن انسان در تخیل و حتی توانایی او در همدلی با شخصیت های غیرواقعی، به خودی خود نمایانگر برخی خصوصیات ماهیت ذهن بشر است. نوعی از داستان را می توان گونه ای آزمایش خیالی در فلسفه اخلاق تلقی کرد: این نوع داستان شخصیت های غیرواقعی، انگیزه های این شخصیت ها، اعمال آنها و پیامدهای اعمال آنها را توصیف می کند. با توجه به همین قابلیت داستان، بعضی فیلسوفان اشکال مختلف روایی را برای تعلیم فلسفه شان انتخاب می کنند.

● ادبیات و زبان

افلاطون بر این باور بود که فرهنگ ادبی و حتی اشعار موسیقی عامه پسند تاثیر شدیدی بر نگرش اخلاقی مخاطبان آنها دارند. افلاطون در کتاب جمهوری عداوت سرسختانه خود با محتویات فرهنگ ادبی زمان خود را نشان می دهد، و سانسور شدید ادبیات عامه پسند در آرمانشهر خود را ضروری می داند.

اما پس از او فیلسوف هایی از مکاتب مختلف، رهیافت های متفاوت و کمتر خصمانه ای را نسبت به ادبیات اتخاذ کردند. به واسطه آثار تجربه گرایان انگلیسی و امانوئل کانت در اواخر قرن هجدهم، فلسفه غرب در تسخیر مساله بنیادینی درباره معرفت شناسی قرار گرفته است: مساله ارتباط بین تصورات در ذهن انسان و جهان خارج از ذهن، اگر اصلا چنین جهانی وجود داشته باشد. در سال های بعد، این مسائل معرفت شناختی به مسائل گسترده تری در باب واژه ها و معنا مبدل شد: آیا زبان می تواند پلی میان ذهن ها ایجاد کند؟ مجموعه ای از مسائل در باب معنای زبان و «کتابت » مطرح شد که بعضا با عنوان چرخش زبانی شناخته می شوند.

به معنای دقیق کلمه، تکنیک ها و ابزارهای طرح شده برای نقد ادبی و نظریه ادبی در فلسفه غرب اواخر قرن بیستم اهمیت بیشتری پیدا کردند. در این برهه زمانی فیلسوفان از مکاتب مختلف توجه بیشتری به ادبیات نشان دادند. برخی از آنها تلاش کردند این مساله را که آیا واقعا امکان پذیر است به واسطه کلمات ارتباط بر قرار کرد و آیا نویسنده می تواند معنای مورد نظرش را به خواننده منتقل کند، مورد بررسی قرار دهند. بعضی دیگر تلاش کردند آثار ادبی را به مثابه مصادیق فرهنگ معاصر به کار ببرند و تلاش کردند رهیافت های ناخودآگاه را که حس می کردند در این آثار به قصد نقد اجتماعی ارائه می شود، واکاوی کنند.

● حقیقت قصه

آثار ادبی همچنین دربردارنده مسائلی درباره صدق یا حقیقت و فلسفه زبان است. دست کم در باورهای مرسوم، این مطلب که شرلوک هولمز در لندن می زیست، حقیقی و صادق تلقی می شود. همچنین این که ساموئل پپیس در لندن زندگی می کرد، حقیقی و صادق دانسته می شود. با این حال شرلوک هولمز هرگز در جایی نزیست، چرا او یک شخصیت غیرواقعی است. به عکس، ساموئل پپیس یک شخصیت واقعی دانسته می شود. اهمیت معاصر هولمز و پپیس شباهت های قوی ای باهم دارند، تنها دلیل این که چرا فردی می داند هر یک از این نام ها وجود دارد، به خاطر اهمیت جاودانه به مطالعه درباره اسناد و واژگان مربوط به آنهاست. به نظر می آید جملاتی که درباره این دو گفته می شود متعلق به ۲ نوع صدق متفاوت است. بعلاوه مسائلی درباره ارزش صدق جمله هایی که درباره جهان و شخصیت های داستانی گفته می شود، وجود دارد که معنادار هستند ولی به هیچ وجه قصد از بیان آنها ارائه معرفتی به ما نیست؛ مثل این جملات که «شرلوک هولمز فقط یک سر داشت» و «شرلوک هلمز هرگز به ماه سفر نکرد.»

● ادبیات فلسفه: اشعار فلسفی

بعضی از شعرا اشعاری را با مضامین فلسفی سرودند و بعضی از فیلسوف های بزرگ هم فلسفه خود را در قالب شعر بیان کردند. «جهان شناسی» هسیود و کتاب «طبیعت چیزها»ی لوکرتیوس اشعار فلسفی مهمی هستند. ژانر شعر حماسی نیز برای تعلیم فلسفه مورد استفاده قرار گرفته است. ویاسا حماسه هندی باستانی ای را با نام ماهابهاراتا برای تعلیم فلسفه هندو روایت می کند. هومر نیز چند آموزه فلسفی را در ادیسه خود ارائه می کند.

بسیاری از فلاسفه شرقی اندیشه های خود را در قالب شعر ارائه کردند. بعضی از مهم ترین آنها عبارتند از: ویاسا، مولوی، خیام، نظامی، سعدی، حافظ شیرازی، محمد اقبال لاهوری، ماتسو باشو، عطار و...

چند تن از شعرای فیلسوف مشرب مهم غربی نیز عبارتند از:

اس.تی.جان کاروس، تی. اس. الیوت، هومر، جیمز رایت، مارین مور، پابلو نرودا، ماری اولیور، و...

● داستان های فلسفی

بعضی فیلسوف ها، مصمم شدند فلسفه را در قالب داستان، اعم از رمان و داستان کوتاه، ارائه کنند. به نظر می رسد سابقه این کار به فلاسفه باستان باز می گردد، یعنی جایی که فلاسفه ای چون افلاطون دیالوگ هایی را نگاشتند که در آنها شخصیت های داستانی درباره موضوعات فلسفی با هم بحث می کردند و در این دیالوگ ها معمولا سقراط پیشقراول بحث است و این دیالوگ ها یکی از منابع اولیه برای آشنایی با دیدگاه های سقراطی است، هرچند گاهی تشخیص دیدگاه های سقراط از دیدگاه های خود افلاطون به واسطه این دیالوگ ها دشوار است. نویسندگان مسیحی اولیه، از جمله آگوستین، بوئتیوس، و پیتر آبلار، دیالوگ هایی ارائه کردند و بعضی فیلسوف های مدرن هم همچون بارکلی و هیوم، در این ژانر مطلب نوشتند.



محیاسادات اصغری
روزنامه جام جم

به همت: مريم پورمحمدي
مسؤول ارشد سايت
مسؤول انجمن آموزشگاه ادبيات
اختصاصي‌هاي سايت (دانلود برنامه ها، عكسها و پوسترها، مصاحبه‌هاي مجيد اخشابي)
گرافيك
فتوشاپ
پرسش و پاسخ های مرتبط با انجمنها
معرفی عوامل و دست اندرکاران سایت
ايميل: zendegi_khazan@yahoo.com
شناسه ياهو: zendegi_khazan

 

0
0
0
0 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.