ادبی:شعر يا تاريخ؟

17 آبان 1390   Negin Bagherani   مطالب و مقالات, علوم انسانی   0 نظر   264 بازدید   |

 

شعر يا تاريخ؟ www.majidakhshabi.com
شعر يا تاريخ؟
ارسطو که سال ۳۸۴ پیش از میلاد دیده به جهان گشود از جمله نام آورترین و برجسته ترین اندیشمندان و فیلسوفان جهان در درازنای تاریخ به شمار می آید. آرا و باورهای ارسطو که زمینه های گوناگونی چون اخلاق، سیاست، متافیزیک و... را شامل می شود، سده های متمادی آبشخور اصلی تراوش های ذهنی و فکری بیشتر حکمای دنیا را تدارک می دید و البته فلاسفه نامدار ایران و اسلام و از جمله آنان الکندی، ابن سینا، فارابی، خواجه نصیرالدین طوسی، ابن رشد و... نیز عمدتا بنیان های فکری خویش را بر پایه باورهای حکیمانی همچون او استوار می ساختند...



چنان که گفته آمد ارسطو در زمینه های مختلف حکمت مباحثی پربار بیان داشته است. آنچه روشن است، در این مختصر مجال آن نیست تا به واکاوی کلیات اندیشه حکمی ارسطو پرداخته شود که خود مثنوی هفتاد من کاغذ را می طلبد. از این رو، بنا بر آن قرار گرفت تا بخشی از نظرات ارسطو که هویداکننده دیدگاه وی درباره تاریخ است، آن هم به اختصار مورد بازبینی و بررسی قرار گیرد.

آنچه از کنکاش در آثار ارسطو و مریدانش و مطالعه کتاب های پرشمار شارحان ارسطو بر می آید نشان دهنده آن است که برآیند باورهای ارسطو در باب تاریخ را بر حول دو محور عمده می توان برشمرد که در ذیل به آنها اشاره خواهد شد.

الف) علم نبودن تاریخ
شاید بتوان گفت ارسطو نخستین انسانی بوده که به تقسیم بندی دقیق علوم دست یازیده است. برابر با طبقه بندی ارسطو، علوم بر ۳ دسته نظری(فیزیک، ریاضیات و متافیزیک)، عملی(سیاست مدن، تدبیر منزل، اقتصاد و...) و ذوقی(خطابه، شعر و جدل) مشتمل می شود. آنچه روشن است، ارسطو در این دسته بندی خویش هیچ جایگاهی برای تاریخ لحاظ نکرد، چرا که تاریخ را علم نمی پنداشت. بایسته یادکرد است، براساس فرضیه ارسطو، علم تنها درصورتی به دست می آید که یک تصدیق کلی حاصل شود و طبیعت و علل یک طبقه از اشیا را توضیح دهد. هویداست که با ارائه تعریفی چنین، تاریخ را نمی توان ازجمله علوم برشمرد.

این دیدگاه ارسطو درباره تاریخ سبب شد نه تنها بسیاری از فیلسوفان کلاسیک یونان و روم به او اقتدا کنند، بلکه موجب شد بعدها بسیاری از اندیشمندان ایران و اسلام نیز چون او بیندیشند. شگفت آن که علم نپنداشتن تاریخ از سوی خردمندان مسلمان چندان گستردگی یافت که گروه هایی چون معتزله که همواره در پی کشف علل و عوامل رخدادها بودند و همچنین برخی اصحاب فلسفه چون الکندی، بوعلی سینا و ابونصر فارابی با آن که درباره علم مدنی و سیاست سخن گفتند، به سبب پیروی از سنت ارسطو و تمسک به طبقه بندی علم از دیدگاه وی برای تاریخ جایگاهی نیافتند.

به عبارت دیگر، این طرز قضاوت بدبینانه ارسطو درباره تاریخ مدت ها مانند یک میراث کهن برای فلاسفه به یادگار ماند، حتی در اروپا و در دوره دکارت که تاریخ خیلی از حدود ابتدایی پیش از ارسطو گذشته بود نیز این طرز فکر در خاطر وی و دگر اندیشمندان رسوخ داشت.

ب) برتری شعر بر تاریخ
مطالعه آثار ارسطو نشان می دهد او تاریخ را از آن روی که با واقعیت های جزیی و با اموری که به باور وی در آنها محتمل بودن ضروری نیست، سر و کار دارد، از شعر که سر و کارش با واقعیات کلی و امور محتمل هست، فروتر و پست تر دانسته و شعر را از تاریخ فیلسوفانه تر خوانده است. شادروان عبدالحسین زرین کوب در کتاب ارزشمند، «تاریخ در ترازو»، در این باره چنین بیان داشته است: «در مکتب ارسطو امر محتمل آن است که هیچ چیز ناساز، بی معنی و بیهوده در آن نباشد که مانع قبول آن شود. چنان که اگر قبولش نیز حاجت به دلیل و اثبات داشته باشد باری در خود آن، چیزی که قبول آن را غیرممکن کند نتوان یافت. البته بنای شعر یا قصه ای که مضمون شعر است و در بیان ارسطو شعر نمی تواند از آن خالی باشد، بر امر محتمل است در صورتی که تاریخ آن گونه که در عهد ارسطو متداول بوده است، خود را به آنچه بر حسب روایت مآخذ روی داده است قانع می کند و کار ندارد که در اصل روایت چیزی هست که قبولش را مانع آید یا نه؟»

گفتنی است، ارسطو بر وجود رابطه میان شعر و تاریخ هم تاکید می کند. رابطه تاریخ با شعر حاکی از تصوری است که او در باب ماهیت تاریخ داشته است، یعنی قرابت تاریخ با شعر و ادب. وی اساس شعر و همچنین تاریخ را بر پایه قصه و داستان پنداشته است.

نیازمند یادآوری است که قرابت این سه چنان است که گهگاه بین روایات تاریخ با قصص یا اشعار، سرمویی بیش فاصله نیست. به عنوان نمونه، در ادبیات دیرینه سال ایران، تواریخ و قصص در برخی مجموعه های کهن تاریخ ایران همچون کتاب، مجل التواریخ و القصص در کنار هم ذکر شده اند. در قرآن کریم نیز آنچه از احوال پیامبران و اقوام گذشته آمده، قصص نامیده شده است. در شاهنامه فردوسی هم آنچه به عنوان داستان یاد می شود در بسیاری اوقات نزد شاعر مفهوم تاریخ دارد.

با تمام این اوصاف، ارسطو به وجود تفاوت عمده ای هم میان تاریخ و شعر قائل بوده است. او بدان ایده معتقد بوده که کار هنر، ساختن است و این خصیصه در شعر وجود دارد، اما تاریخ را سر و کاری با ساختن نیست و بدین جهت شعر را باید برتر و فلسفی تر از تاریخ خواند.



● برآیند سخن
تاریخ در دوران درازی پست ترین و محقرترین انواع معرفت محسوب می گشت و این در حالی بود که فلسفه به مثابه عالی ترین اشکال معرفت تلقی می شد. اما در روزگار کنونی اوضاع تفاوت یافته است، به گونه ای که اهمیت تاریخ بر هیچ اندیشمندی پوشیده نیست و به تعبیر مبالغه آمیز بندیتوکروچه، مورخ و فیلسوف ایتالیایی معاصر، اکنون تاریخ نه تنها بر فلسفه برتری پیدا کرده است، بلکه آن را نیز دارد نابود می کند.

در واقع، آنچه باعث شد ارسطو و بسیاری دیگر از نامداران عرصه علم بر تاریخ بتازند و آن را فروتر از آن بدانند که در زمره دانش برشمارند، آن بود که برای مردمان روزگاران پیشین حصول معرفت تاریخی غیرممکن جلوه می نمود، زیرا تاریخ نوشته های آن دوران به جای کلیات بر جزئیات مبتنی و محدود به چارچوب یادکرد رخدادهایی چون حوادث سیاسی و نظامی بود، آن هم دور از هرگونه توجیه و تفسیر انسانی و اجتماعی. در بیشتر متون تاریخی ازمنه پیشین هیچ گاه از علت و دلیل بروز وقایع تاریخی سخنی به میان نمی آمد. شمار افزونی از مورخان روزگاران کهن، چرایی و چگونگی رخدادها برایشان مهم نبود و شاید بتوان در یک کلام گفت آنان کمترین آگاهی نسبت به فایده تاریخ نداشتند. خلاصه کلام آن که اثری از آنچه امروزه فلسفه تاریخ و تاریخ نگری فلسفی خوانده می شود در آثار تاریخی دوران باستان نمی توان یافت. نگاهی به کتاب هایی چون تاریخ هرودوت که غالبا عبارت هستند از جزئیات نامحتمل و روایت هایی که از تدبر عقلانی در آنها کمتر نشانی می توان جست، روشنگر آن است که چرا و به چه سبب ارسطو و ارسطوییان، تاریخ را در زمره علوم نمی پذیرفتند و آن را از لحاظ عقلی پست تر از شعر می شمردند.


به همت: مريم پورمحمدي
مسؤول ارشد سايت
مسؤول انجمن آموزشگاه ادبيات
اختصاصي‌هاي سايت (دانلود برنامه ها، عكسها و پوسترها و مصاحبه‌هاي مجيد اخشابي)
ايميل: zendegi_khazan@yahoo.com
شناسه ياهو: zendegi_khazan
0
0
0
0 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.