نگاهی به جایگاه قهرمان و اهمیت آن در سینمای چند سال اخیر ایران
نگاهی به جایگاه قهرمان و اهمیت آن در سینمای چند سال اخیر ایران
پیرامون قهرمان در دنیای درام تعاریف متعددی وجود دارد. هر تعریف نیز برخاسته از یک جایگاه فکری و فرهنگی است. از ارسطو بگیرید تا افلاطون و از افلاطون بگیرید تا تعاریفی که منتقدان ادبی و سینمایی امروزی از آن دارند. البته در زمان های دور، تعریف قهرمان را بیشتر اصول اخلاقی و اعتقادی تبیین می کردند و امروزه بیشتر اصول هنری و سینمایی. کافی است به دایره لغات پیرامون قهرمان در گذشته و امروز نگاهی بیندازیم. این لغات از کاتارسیس و تراژدی به چیزی در حد ریتم نزول یافته است. اگر قهرمان در یک تراژدی مسیری را طی می کرد و مخاطب در این طریقت کاتارسیس را تجربه می کرد و با توجه به کیفیت آن، قهرمان و قهرمان پردازی اثر سنجیده و نقد می شد، الان قهرمان را به واسطه ریتم خوب و بد یک اثر نیز نقد می کنند...



این توضیحات به این دلیل است که در بررسی جایگاه قهرمان در سینمای ما، دیگر نمی توانیم از شابلون های همیشگی استفاده کنیم. بخصوص اینکه اساسا قهرمان و قهرمان پردازی در سینمای ما حکایت پیچیده ای دارد. برخی آن را زیر سوال می برند و آن را ناسازگار با عقاید و آرمان های مردم می دانند و برخی هم آن را دقیقا سازگار و حتی موثر بر ارتقای این اندیشه ها. اما از نظر سینمایی کمتر کسی رامی شناسیم که به اهمیت وجود قهرمان در سینما اعتقاد نداشته باشد و روی آن تردیدی کند.

اما در کش و قوس این همه اظهار نظرهای غیر رسمی و قوانین نانوشته، این سینمای ماست که ضربه می خورد. چه به لحاظ کیفی و چه به لحاظ اقتصادی. نبود قهرمان های جذاب و مردم پسند در یک سینما، سالن های سینما را خالی می کند و این به نفع هیچ کس نیست. ذکر این نکته نیز ضروری است که یکی از دلایلی که قهرمان های اندک ما ناقص و غیر جذاب هستند این است که اساسا ما ضد قهرمان به معنای واقعی اش نداریم که انتظار داشته باشیم قهرمان هایمان دوست داشتنی باشند. قهرمان های سینمای ما به دروازه خالی حریف گل می زنند و طبیعی است که تماشاگر هم خیلی آنها را به عنوان یک قهرمان نپذیرد. در دهه شصت و نیمه اول دهه هفتاد و بخصوص در سینمای دفاع مقدس ضد قهرمان داشتیم. اما از همان ضد قهرمان های مصنوعی و احمق که پلیدی دارند اما از هوش و ذکاوت تهی هستند. اما خب در سینمای امروزمان اصلا قهرمانی در حد متوسط وجود ندارد که انتظار داشته باشیم ضد قهرمان هم داشته باشیم. موضوع ضد قهرمان آنقدر مهم و قابل بحث است که خود تحلیل و یادداشت های مجزایی را می طلبد.

اما به طور کلی قهرمان های سینمای امروز ایران را می توان به چند دسته تقسیم کرد. البته تمامی این قهرمان ها را نمی توان قهرمان نامید چرا که فاقد ملزومات کافی هستند. حتی در بهترین شان آن چیزی را که از یک قهرمان سراغ داریم نمی بینیم. قهرمان هایمان یا بدون آنکه به روند عادی زندگیشان تجاوزی شود از قبل وارد ماجرا شده اند و یا روند عادی زندگیشان به هم می ریزد اما آنها شمایل و ملزومات یک قهرمان را ندارند که به طور باور پذیری زندگی شان را به روال عادی برگردانند یا هردوی این ها را دارند اما مهمترین رکن یک قهرمان را ندارند.

انتخاب انتخاب مهمترین لازمه یک قهرمان است. وقتی وی در آستانه یک انتخاب قرار می گیرد عیارش مشخص می شود. اما تقریبا در اکثر آثار قهرمان محور ما اصلا موقعیتی وجود ندارد که قهرمان مجبور به انتخاب شود.



● قهرمان های شبه کلاسیک

اینکه می گوییم قهرمان های کلاسیک هیچ ارتباطی با آثار کلاسیک و بزرگ ادبی و نمایشی ندارد. ما کلاسیک های من در آوردی خودمان را داریم که از هرجا و هر اثری وام گرفته اند و مخلوط متناقضی از تاریخ ادبیات و سینما هستند. البته در این سال ها نمونه های نسبتا خوبی هم داشته ایم که با جسارت بیشتری می توان درباره آن ها حرف زد. آثاری چون کیفر، جرم و سنتوری.

در فیلم «کیفر» ساخته حسن فتحی، سیامک قهرمانی با این خصوصیات است. به روند عادی زندگی اش تجاوز می شود و همه چیز به هم می ریزد. آستین هایش را بالا و به کوچه و خیابان می زند. فیلم تاحدودی از قواعد سینمای نوآر و قهرمان هایش وام گرفته اما آن چیزی نیست که نوآر بخوانیمش. ضمن آنکه به شدت تحت تاثیر قهرمان های هالیوودی دهه های هشتاد و نود است. به عنوان مثال فیلم «فراری» با بازی هریسون فورد را به یاد بیاورید. به خیابان زدن ها، تلاش برای اعاده حیثیت و اثبات بی گناهی، پیدا کردن سرنخ و متهم اصلی از عناصر اصلی این نوع آثار هستند. اما آن چیزی که قهرمان فیلم کیفر را با تمام محاسنی که دارد از کامل بودن دور می کند، نبود یک ضد قهرمان قابل باور و البته یک موقعیت است که قهرمان را وادار به تصمیم گیری کند. چیزی که در فیلم «جرم»، ساخته اخیر مسعود کیمیایی وجود دارد.

در فیلم «جرم»، رضا سرچشمه در آن موقعیت قرار گرفته و تصمیم می گیرد. فیلم از این نظر یک نمونه خوب در سینمای ایران به حساب می آید. رضا سرچشمه مسعود کیمیایی قهرمان درست و با کیفیتی است. اما فیلم از نظر طراحی موقعیت، کیفیت قهرمانش را ندارد و از آن عقب تر است. مثلا در همان صحنه تصمیم گیری رضا برای کشتن یا نکشتن کسی افجه ای، موقعیت خیلی دم دستی است و شاید بیننده با خود این فکر را کند که خب اگر رضا کمی دیر یا زود می رسید و حرف زدن آن شخص با تلفن را نمی شنید آیا باز هم از تصمیمش منصرف می شد و به یک قهرمان دوست داشتنی تبدیل می شد؟ موقعیت از نظر ظرافت ضعیف است، اما بالاخره قهرمان در آن قرار می گیرد و تصمیمش را می گیرد. علی سنتوری نیز به نسبت سینمای خودمان قهرمان با کیفیتی به شمار می آید. البته قهرمانی نیست که باید قیام کند یا به فکر اعاده حیثیت و اثبات بی گناهی اش باشد. بلکه قهرمانی است که همه تنهایش می گذارند و حالا قیامش نه برای از بین بردن کسی که دقیقا برای اثبات فردیتش به خود است. علی در این فیلم به کمالی می رسد که نمونه اش را در سینمای ایران نداریم. او به جایگاهی می رسد که حتی برایش مهم نیست که چیزی را به کس دیگری ثابت کند. نه به پدر و مادرش و حتی نه به همسر بی وفایش. او از درون به پا خاسته است.



● قهرمان های شبه مدرن

اینکه کلمه قهرمان را همجوار با سینمای مدرن کنیم خود یک تناقض است. سینمایی که اصلا آمد تا این دایره لغات را کنار بزند، طبیعی است که اینگونه همجواری ها را تاب نیاورد. اما با توجه به اینکه اتفاقا این نوع سینما قدرت تاویل و برداشت های بیشتری را به مخاطبش می دهد پس در مواقعی می توان میان کاراکتر هایش قهرمانی را انتخاب کرد. البته قهرمان نه به معنای کلاسیک و کلی اش. بلکه قهرمانی که به همان میزان تغییر و تحولی که خود سینمای مدرن نسبت به سینمای کلاسیک کرده او هم به روز شده باشد.

نمونه مثال زدنی آن در سینمای ما شخصیت سپیده در فیلم «درباره الی» است. سپیده یک شخصیت است و نه آن قهرمان جذاب و پیروزی که بارها در تاریخ سینما دیده ایم. قهرمانی که از تیپ و ظاهر تا ادب و متانتش جذابیت داشته باشد و در موقعیت های گوناگون قهرمان بودنش را نیز اثبات می کند. سپیده هیچ کدام از این خصوصیات را ندارد و اساسا هم نباید داشته باشد. اما در موقعیتی قرار می گیرد که ناچار به تصمیم گیری است. او در موقعیتی قرار می گیرد که نه تنها سرنوشت خویش که سرنوشت چند نفر دیگر هم به تصمیم او وابسته است. او در شرایطی که کارگردان خلق می کند تا نشان دهد در دنیای امروز قهرمان بودن را زور بازو تعیین نمی کند یک قهرمان با همان میزان مطلوب از تناقض است. کافی است به یاد بیاورید که چگونه در انتهای فیلم تصمیمش را عوض کرد. ابتدا روی دفاع از آبروی الی پافشاری می کرد اما در خلوتی که با نامزد الی داشت، در آمدن از باتلاق را برای همسفرانش خواست و چیز دیگری گفت. او قهرمان آن گروه است. اما مثل جوهره روزگار امروز پر از تناقض است.

فیلم هایی مثل «جدایی نادر از سیمین» یا «هفت دقیقه تا پاییز» نیز به لحاظ خلق این نوع موقعیت تا حدودی شبیه به «درباره الی» هستند. اما تجربیات ناموفقی ( از این نظر) به شمار می آیند و به شخصیت دقیقی که به تناسب این موقعیت خلق شده باشد دست نیافته اند.



قهرمان های جنسیت گرا

در بین سینماگران ما که تمایل به داستان گویی دارند کسانی هم هستند که قهرمان های آثارشان (که باز هم اغلب قهرمان های ناقص و ضعیفی هم هستند) ویژگی های یک قهرمان به معنای کلی آن را ندارند. قهرمانی که دل همه را بلرزاند، برای همه جذاب باشد و سرنوشتش برای همه مهم باشد. بلکه بیشتر قهرمان مکتب و تفکر و یک جریان هستند. حتی گاهی محدود به یک جنس هستند و به هیچ وجه آن جهان شمولی قهرمان های معمول را ندارد. آثار تهمینه میلانی دم دستی ترین مثال ممکن است. قهرمان های آثار او زاییده تفکرات فمینیستی اش هستند و قرار است علیه مردان ظالم و ستمگری که کاری جز سوء استفاده و پایمال کردن حقوق زنان بلد نیستند قیام کنند یا بایستند.

البته این جنسیت گرایی فقط معطوف به مرد ستیز بودن و زن ستیز بودن نمی شود. مثلا در برخی آثار بهرام بیضایی بخصوص در فیلم «سگ کشی»، قهرمان زن داستان در مقابل مردان می ایستد. مردانی که اتفاقا همان خصوصیات آثار میلانی را دارند. ستمگر، بی رحم و حق کش. اما تفاوت این جنسیت گرایی با آن مدل از جنسیت گرایی در این است که در اینجا مرد نماد جامعه ای است که مورد غضب کارگردان قرار گرفته است. جامعه ای که مجبور است اقتصاد و سیاست داشته باشد پس خوی حیوانی به خود می گیرد. و اینجاست که وی به عنوان یک هنرمند قهرمانی را خلق می کند ( مثل گلرخ کمالی ) که جلوی این مردان نمادین بایستد. در حقیقت بیضایی به مانند میلانی یک فمینیسم با آن مولفه های اصلی اش به شمار نمی آید، اما مرد ستیزی جزئی از سینمای این روزهایش است. حتی اگر «سگ کشی» را کنار بگذاریم، فیلم آخر او یعنی «وقتی همه خوابیم» نیز با وجود آنکه شخصیت مرد مثبت هم دارد اما صاحبان قدرت و گردانندگان آن سیستم کذایی، تقریبا همه مرد هستند. از تهیه کننده بگیرید تا بازیگری که به فیلم و کارگردان تحمیل می شود. بیضایی مرد را نماد جامعه ای می داند که با آن سر ستیز دارد و از آن بیزار است. پس تفاوتی بنیادین میان این دو نوع قهرمان ظاهرا شبیه به هم وجود دارد. اما در هر دو نوع آثار، قهرمان محدود به یک جنس است و ضد قهرمان نیز یک جنس مخالف.

فرستنده: سمانه جعفري
ايميل: samanejafari88@yahoo.com
ايدي ياهو: samanejafari88
0
0
0
0 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.