تاريخي: جشن مهرگان

16 مهر 1389   maryam.pourmohammadi   علوم انسانی, تاریخی   0 نظر   384 بازدید   |

در امروز هریک  از جشن ها و گردهمایی های که برگزار می شود به نوعی دین و آیین کشور خود را معرفی می کنند. که بعضی در این جشن ها به گذاشته های بسیار دور باز می گردد یکی از همین جشن ها که نوعی معرفی دین و آیین کشور خود می پردازد جشن مهرگان است.
جشن مهرگان یکی از کهن ترین جشن ها و گرد همایی های ایرانیان و هندوان است که در ستایش و نایش ایزد بزرگ و کهن آنان به نام مهر یا میترا ( در اوستا و پارسی باستان « میثره» و در سانسکریت « میتره» ) ، ایزد نام آور روشنایی، پیمان ، دوستی و محبت ، و خدای بزرگ دین و آیین مهری ( و میترائیسم بعدی ) برگزار می شود...



پرستش مهردر نخستین سده پیش از میلاد و در دوره پادشاهی اشکانیان و به ویژه در زمان تیر داد یکم، پادشاه اشکانی ارمنستان، به غرب آسیای کوچک( آناتولی) و روم راه یافت . این آیین که نه با جنگ و ستیزه بلکه با کوشش های فرهنگی در آن سرزمین ها روایی پیدا کرده بود؛ توسط لژیون های رومیانی که با فرهنگ ایرانی آشنا شده بودند، در سرتاسر سرزمین های غربی و اروپا منتشر شد و بعد ها آیین ها و مراسم بسیار است.جشن مهرگان قدمتی به اندازه ایزد منسوب به خود دارد. تا آنجا که منابع مکتوب موجود نشان می دهد، دیرینگی این جشن دستکم تا دوران فریدون باز می گردد. شاهنامه فردوسی به صراحت به این جشن کهن و پیدایش آن در عصر فریدون اشاره کرده است:
به روز خجسته سر مهر ماه ..............به سر بر نهاد آن کیانی کلاه
زمانه بی اندوه گشت از بدی............گرفتند هر کس ره بخردی(ایزدی)
دل از داوری ها( تیرگی ها)بپرداختند.........به آیین یکی جشن نو ساختند
نشستند فرزانگان شادکام..........گرفتند هریک ز یاقوت جام
می روشن و چهره شاه نو ............جهان نو  ز داد و سر ماه نو
بفرمود تا آتش افروختند ...........همه عنبر و زعفران سوختند
پرستیدن مهرگان دین اوست........تن آسانی و خوردن آیین اوست
اگر یادگارست ازو ماه و مهر ........به کوش و به رنج ایچ منمای چهر
همانگونه که در بیت هاب بالا دیده می شود، زمان برگزاری جشن مهرگان در آغاز ماه مهر و فصل پاییز بوده است و این شیوه دستکم تا پایان عصر هخامنشی و احتمالا" تا پایان عصر اشکانی نیز دوام داشته است . اما در دوره ساسانیان، جشن مهرگان به مهر روز از مهر ماه منتقل می شود.
دلیل برگزاری جشن مهرگان در آغاز مهرماه و اصولا" نامگذاری نخستین ماه فصل پاییز به نام مهر، در این است که در دوره هایی از دوران باستان ، آغاز پاییز ، آغاز سال نو بوده است و از همین روی نخستین ماه سال مهر منسوب کرده اند. کتسیاس، پزشک اردشیر دوم پادشاه هخامنشی ، نقل کرده است که در این جشن ایرانیان با پوشیدن ردای ارغوانی رنگ و همراه با دسته های نوازندگان و خنیاگران به رقص های دسته جمعی و پایکوبی و نوشیدن می پرداخته اند. به گمان نگارنده نقش گل های دایره ای شکل با دوازده و هشت گلبرگ در تخت جمشید ، می تواند نشانه ای از مهر باشد. درمان اشکانیا نیز جشن مهرگان با ویژگی های عصر هخامنشی برگزار می شده است.
از آنجا که از آنجا که در « برهان قاطع» نام مهرگان برای یکی از مقام ها و لحن های موسیقی سنتی ایران آمده است؛  و همچنین در میان دوازده مقام نامبرده شده در کتاب«موسیقی کبیر» ابونصر فارابی نیز مقام یازدهم با نام مهرگان ثبت شده است؛ و نیز نظامی گنجوی در منظومه « خسرو وشیرین » نام بیست و یکمین لحن از سی لحن نامبردار شده را « مهرگانی » نوشته است؛ گمان می رود که در دوران گذشته در جشن مهرگان موسیقی ویژه ای اجرا می شده است .
امروز جشن مهرگان در شانزدهم مهره ماه یعنی مهر روز از مهرماه برگزار می شود. در متون ایرانی از مهرگان دیگری به نام مهرگان بزرگ در بیست و یکمین روز مهرماه نام برده شده است که احتمالا" تاثیر تقویم خوارزمی باستان بوده است. از آنجا که در تقویم خوارزمی ، آغاز سال نو از ششم فروردین ماه محاسبه می شده است زمان برگزاری همه مراسم سال، پنج روز دیرتر بوده و در نتیجه جشن مهرگان بجای شانزدهم مهر در بیست و یکم مهر( رام روز) برگزار می شده است.
در در میان خوان یا سفره مهرگانی که از پارچه ای ارغوانی رنگ تشکیل شده بود؛ گل « همیشه شکفته» می نهادند. و پیرامون آنرا با گل های دیگر آذین می کردند. در پیرامون این گل ها، چند شاخه در خت گز، هوم یا مورد نیز می نهادند و گونه هایی از میوه های پاییزی که ترجیجا" به رنگ سرخ باشد به این سفره اضافه می شد. میو هایی مانند: سنجد، انگور، انار، سیب، به، ترنج( بالنگ)، انجیر، بادام، پسته، فندق، گردو، کنار، زالزالک، از گیل ، خرما ، خرمالو و چندی از بوداده ها همچون تخمه و نخودچی.
دیگر خوراکی های خوان مهرگانی عبارت بود از آشامیدنی و نانی مخصوص. نوشیدنی از عصاره گیاه هوم که با آب یا شیر رقیق شده بود، فراهم می شد و همه باشندگان جشن، به نشانه  پیمان از آن می نشیدند. نان مخصوص مهرگان از آمیختن آرد هفته نوع غله گوناگون تهیه می گردید.
شعله های آتشدانی برافروخته پذیرای خوشبویی ها ( مانند اسپند و زعفران و عنبر ) می شد و نیز گیاهانی چون هوم که موجب خروشان شدن آتش می شوند. در پایان مراسم ، شعله های فروزان آتش، نظاره گر دستانی بود که بطور دسته جمعی و برای تجدید پایبندی خود بر پیمان های گذشته، در هم فشرده می شدند.
به همت : مرضیه بخشایی

0
0
0
0 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.