موسیقی و رقص در آذربایجان
رقص تواماً و بی واسطه در درون موسیقی حیات و تحول یافته است. در سرزمین آذربایجان از دیرباز رقص های با معنی و مضمون، در عین طراوت و دارا بودن جنبه های حماسی و قهرمانی خود در مراسم پیش از شکار، مبارزه و در نهایت پس از پیروزی و قدردانی از خدایان طبیعت و شکستن طلسم ها اجرا می شده است...



در دورانی که انسان ها، آفتاب، ماه، باد، آتش، خاک، درختان و حیوانات مقدس می شمردند و ستایش می کردند، به رسم پرستش و نیایش و عبادت طی مراسمی دست به انجام رقص می زدند.
ستایش و حرمت آتش در شرق و به ویژه آذربایجان اهمیت زیادی داشت . آتش مظهر روشنایی، گرما و محو کننده ی تاریکی بود و به این اعتبار قدرت اتش، با انجام حرکات موزون توام با موسیقی،جشن های خود را انجام می دادند. بر این اساس که نقش های اینجاد شده بر صخره های قوبوستان(محلی در نزدیکی شهر باکو در جمهوری آذربایجان) اهمیت رقص را نزد مردمی که در حدود هشت تا ده هزار سال پیش می زیسته اند نشان می دهد.
تکامل تدریجی رقص ها، از گردش موزون و پریدن از آتش تا انجام مراسم با فرم های بدیع ، حرکات ظریف، پانتومیم و نقل، راه درازی را پیموده است. این سلسله از حرکات با مفهوم و مضمون شکار، کمین، رد یابی، رماندن، گرفتن و جنگیدن و یا با تمثیل هایی چون فرا رسیدن بهار، بیداری طبیعت، کاشت ، داشت و برداشت محصول، باغ چینی، صید ماهی، کومه سازی و در نهایت در حرکات موزون پهلوانی و حماسه ای با شمشیر کوراغلو ، با سینه ای فراخ، با نگاهی به دور دست ، مغرور، گاه آرام، گاه تند، پایکوبان با پرش های سریع و نشانی از مهارت جنگی با ریتم تند طبل ها به اوج خود می رسد.
زندگی مردم آذربایجان از دیرباز با حرکات موزون عجین بوده است. تاریخ انواع رقص ها در آذربایجان از نظر فرم و نحوه ی اجرا، به صورت انفرادی و گروهی ، اعم از مردانه یا زنانه و تعداد اجرا کنندگان به قدری متنوع و گسترده است که در فرهنگ های مختلف ترکی، کردی، ارمنی، گرجی و .. با نام های گوناگون تبلور یافته و در بسیاری از موارد رقص های فرهنگ های مختلف در پایه مشترک، ودر جزئیات باهم تفاوت دارند. با این حال می توان صدها نوع از رقص ها را بنا به نام محل یا فرد شهیر، مفهوم زبانی و نحوه اجرا به صورت حرکات موزون غنایی و لیریک پهلوانی و حماسی، مراسمی ، مضحک و .. تقسیم بندی کرد.
1- رقص های لیریک: یاللی ، شالاخو، اوزون دره، تره کمه، و اغزالی، سیندیرکا، توراجی،گولوم آی، قیتقیلدا، آلما، لاله، دستمالی، ئیری .
2- رقص های پهلوانی و جنگی: قزاقی، قفقازی، لزگی، قایتاغی، کوراوغولون قایتار ماسی، کوراغلونون با غیرتی، میصری، زورتی- زورتی، زنجیر توتماق، تارآباسی.
3- رقص های مراسمی: کوسا-کوسا، آذربایجان، میرزه یی، آسما کسمه، آغیرقاراداغی،و...
توضیح درباره ی فرم و نحوه اجرای تمامی انچه ذکر شد در این مقاله نمی گنجد و تنها به اشارتی کوتاه و به تفکیک از هرکدام بسنده می شود.
باللی : رقصی ریشه دار و باستانی است که در فرهنگ های آذربایجانی، کردی، ارمنی، گرجی، و برخی دیگر از فرهنگ های آسیای مرکزی به طور گسترده رواج دارد. ظاهراً اشاره ی حکیم نظامی گنجوی در منظومه خسرو وشیرین، در توصیف حرکات پای ایفاگر(مانند گردش زخمه بر چنگ) به "یاللی" است. یاللی با مشایعت نوازندگان سرنا و دهل در صفی طولانی دست در دست، با دستمال یا چوبی در دست رهبر صف، به صورت جمعی اجرا می شده است. تحول یاللی و گستردگی نحوه اجرا آن به صدها گونه آهنگ و طرح انجامیده که از آن میان می توان به انواع زیر اشاره کرد: چولاغی، اوچ آددیم، دونه یاللی، قازقازی، کوچه ری، ائل یاللی، ایکی ایاق، قالادان قالایا، قالیشی، چوپ چوپو و...
یاللی در دو نوع به صورت حرکات موزون مستقل، و حرکات موضوعی به صورت تئاتر و نمایش- که هنگام حرکات موزون ، موتیف های قهرمانی، و روحیات ایلی، جوانی و چابکی خود را می یابد- اجرا می شود که دوزیاللی ، سیباقوتو، ته نزه ره و عرفانی از این قسم است . از یاللی در قسمتی از اپرای "کوراغلو" ساخته ی "حاجی بیگوف" در قسمتی از اپرای نرگس ساخته ی "مسلم ماقامایف" در قسمتی از باله ی "گلشن" ساخته ی "سلطان حاجی جهانگیروف" در قسمتی از باله ی "قوبوستان کولگه لری" ساخته ی "قاراقارایف" و نیز آثار بعضی آهنگ سازان روسی و اروپایی استفاده شده است.
لزگی : از رقص های قفقاز و ماورا آن به شمار می رود که به شکل گسترده در آذریبایجان ماتداول است . لزگی حماسی، باوقار، پرتحرک، و ریتمیک است و توسط مردان به صورت گروهی و با هنرنمایی تک تک ایفا گران با حرکات پا، پنجه ی پا، به صورت سریع با تمثیلی از حالت تاخت و سوار بر اسب و غالباً با خنجری در دست یا دست های مشت کرده ، با حرکاتی بدیع و آگاه آکروباتیک ، چرخش روی زانوها و پرش ها اجرا می شود.
قایتاغی : نوع دیگری رقص است که در آذربایجان با عناوین "اوچ دوست" ، "ئیتدی قارداش" و "اوغلانلار رقصی" اجرا می شود. از قایتاغی در آثاری از گلینکا، روبنشتین، برودین، نیازی، قلی یف، حاجی یف، رستم اوف، و برخی دیگر از آهنگسازان استفاده شده است.
کوراغلو : از رقص های قدیمی است که با سرنا و دهل اجرا می شود . کوراغلو پرصلابت، حماسی، رزمی، و پهلوانی است که با سرعتی آرام شروع و به تدریج تند می شود و به یاد بود قهرمان افسانه ای دوران فئودالی ، کوراغلو نامیده می شود . کوراغلو از قدیم در انواع مختلف و با نام های گوناگون، مانند "کوراغلون قایتار ماسی"، "میصری"، "کوراغلو با غیرتی" و ... و نیز در ورزش های باستانی و زورخانه ای توام با حرکات موزون رایج بوده است. در زورخانه ها گاه در میان حرکات موزون، ورزشکاران نمایشی از کشتی و حرکت هایی با دست و بدن، مانند "زنجیر توتماق" و "دوست یاللی" را از نوع "زورتی- زورتی" با حرکت های پهلوانی خاصی اجرا می نمایند.
میصری: (شمیشیر عربی منسوب به کوراغلو) غالباً توسط عاشیق ها با ریتمی شبیه مارش و با انجام حرکات مشکل و سنگین و بیشتر با استفاده از شمشیر توسط ایفاگران اجرا می شود .

به همت "طاهره جعفری"
فریده اصغرنیا
منبع: کتابِ "موسیقی حماسی ایران"
0
0
0
0 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.