موسیقی رمضان در ایران
موسیقی رمضان در ایران

آیین سحر:

پیش خوانی رمضان
 
ایرانیان مسلمان بنابر یک رسم کهن عادت کرده بودند که یک تا سه روز پیش از رویت هلال ماه رمضان به پیشباز این ماه بروند . به همان شکل هم در هنگام سحر ، یک ساعت به اذان مانده، به بام خانه ی خود رفته یا در بسیاری از جاها در گلدسته ی مسجد مناجات سحر را با آداب خاصی می خوانده اند... 



مضمونی که در اشعار انتخابی آنان می آمد، استقبال از رسیدن چنین ماه پر برکتی را می رساند که بسیار جذاب و دلنشین بود اما مهمتر از همه، در شروع این مناجات دعوت مردم به فرستادن صلوات بود . نکته ی مهم آن که مومنینی که صدای پیشخوانی رمضان را می شنیدند با صدای بلندی به عنوان همدلی صلوات می فرستادند و شنیدن این صدا از خانه های یک محله د رآنِ واحد در دل شب عظمت و شکوه همدلی ایمانی را به اثبات می رساند. به عنوان مثال در سیستان چنین میسرودند:
اول به خدای حی داور صلوات
دوم به رسول تاج بر سر صلوات
سوم به تمام کوفیان لعنت باد
که چهارم، به صاحب ذوالفقار دوسر صلوات
این گونه آوازها برای شروع "پیش خوانی"ِ ماه رمضان، اغلب در چهارگاه اجرا می شده و بهره ای از هنر چاووش خوانی داشته است. در برخی نقاط به این افراد "چاووش سحری" می گفتند و در شعر شاعران ایران نیز از آنان یاد شده است و نام آورده شده.

موسیقیِ "رویت هلال"
آیین رویت هلال در دو زمان اجرا می شد:
الف- اول ماه رمضان برای دیدن هلال ماه رمضان و ثبوت آن
ب- اخرین شب ماه رمضان برای دیدن هلال ماه شوال و ثبوت آن
در این آیین افراد منطقه محله و در شهرها بزرگان شهر به اتفاق یک یا دو نوحه خوان خوش صدا، به بلندی های مشرف به منطقه ی خود رفته،( در مکان هایی که سیدی می زیست او را نیز با خود همراه می کردند) از قبل متمولین نقل و شیرینی آماده می کردند. دهل زن ها،نقاره زن ها، کرنا نوازها نیز به عادت کهن در محل حضور می یافتند. چشم ها به آسمان دوخته می شد و پس آز آن که هلال ماه رویت می شد و بزرگان تصدیق رویت می نمودند، نوحه خوان ها، جمع را به صلوات فرستادن دعوت می کرد و پس از آن شروع به خواندن آواز ها می کردند. این آوازها اغلب در تکریم و استقبال از ماه رمضان و به هنگام پایان ماه رمضان بود. به این آوازها در هر منطقه ای نامی داده می شده است . چونان: یا رمضان، مرحبا، الوداع، رمضانیه خوانی ولی در اصل از یک مضمون برخوردار بود، در هنگام خواندن آواز رویت هلال نقل و شیرینی بین جمع حاضر تقسیم می شد، سپس هرکسی برادر دینی خود را به یمن فرا رسیدن زمان نزدیکی دل ها می بوسید و در پایان آواز رویت هلال نوازندگان حاضر ساز کوبه ای و یا بادی خود را به صدا در می آورند تا تمام ناحیه متوجه شوند.

آواها و نواهای "بیدار سازی"
ایرانیان برای به موقع بیدار کردن مومنین از خواب، در گذشته تمهیدات گوناگون و زیبایی اندیشیده بودند که مهمترین وظیفه و زیباترین شکل آن، بهره گیری از تنوع موسیقایی بود. در هر منطقه بسته به باورهای خاص قومی قبیله ای و عرفی، بیدار سازی به شکلی زیبا صورت می پذیرفت که به عنوان های زیر نامبرده شده و معرفی می شوند:
سحرخوانی:
سحرخوانی
افراد خوش صدا به حسب وظیفه ای که میراث اجدادی شان بود و یا به حسب تکلیفی که بر خود واجب می دانستند، یک ساعت یا دو ساعت به اذان مانده مناجات زیبایی را که اغلب منتخبی از اشعار شاعران پهنه ی ادب پارسی بود، بر بام خانه شان با نواهایی خوش به اجرا در می آورند. مردم با این آوازها بیدار شده و به تدارک سفره ی سحر می پرداختند. این آوازخوانی در هر منطقه نام خاصی دارد اما در مضمون ، نیایش و توسل در آن جاری است این نام ها بدین گونه اند: مناجات خوانی، مناجات سحری، شب خوانی رمضان، سحرآوازی و ...
اما اگر منطقه وسیع تر بود، خوش خوان ها به صورت چند نفره به مسجد محله رفته و در گلدسته ی مسجد جا گرفته و به نوبت به صورت تک صدایی و یا دو صدایی مناجات سحری را می خواندند. به این عمل گلدسته خوانی می گفتند و افرادی که به این عمل می پرداختند، "گلدسته خوان" نامیده می شدند.
اینان تا نزدیک اذان کار خود را انجام می دادند. به نزدیک اذان که می رسیدند ابیاتی را می خواندند که در پایان هر بیت آن یک صلوات بود و همین رمزی بود که مردم تازه بیدار شده را آگاه می کرد که دیگر وقت کمی برای خوردن سحری دارند. به این کار صلوات خوانی می گفتند .
در پایان کار آنها ، دعا خوانان دعای سحر را میخواندند و سپس موذن اذان خود را به گوش مومنین می رساند، مهم ترین موضوع در اجرای موسیقی آوازیِ اینان، مهارتشان در نوع نغماتی بود که ارائه می کردند بگونه ای که مردم از نوع نغمگی (ملودی) که به گوششان می رسید می دانستند که آن روز چه روزی است و یا اتفاق خاصی افتاده، سوگ است یا سور یا حادثه. هنری که امروزه بدون نگرش به هنرمندانش مضمحل شده و از بین رفت، به متن شعری که در آداب گلدسته خوانی در ناحیه ی "گز" اصفهان اجرا می شده، توجه فرمائید:
خلاف هر شبم امشب خوشم به حمدالله
که آنچه خواسته ام، گشته مستجاب امشب
عجب نیست که به دورم از شاهد و شراب امشب
مرو ای عمر با شتاب امشب

سحر خوانی به همراه ساز کوبی:
در این نوع که به صورت جمع خوانی به همراه ساز کوبه ای مانند دهل، دهل دستی و یا طبلک اجرا می شده است: عده ای از جوانان هر منطقه یا محله یک تا دو ساعت پیش از اذان صبح، به کوچه یا خیابان آمده و به همراه نوازنده، برای بیدار سازی مومنین با خواندن آوازهای جمعی خاص به راه می افتادند. مردم در پایان ماه رمضان به این جوانان، به عنوان تشویق کمک نقدی یا کالایی می نمودند. این آداب در هر منطقه نام خاصی داشت که به عنوان نمونه از دو منطقه شاهدی می آوریم :
الف – دُم دُم سحری در بوشهر: جوانان این آوازها را به همراه ساز کوبی دمام در ماه رمضان برای بیدار سازی مومنین می خواندند
ب- الله رَمَضو در سیستان: جوانان این آوازها را به همراه ساز کوبی دهل یا دهلک در ماه رمضان برای بیدار سازی مومنین می خواندند.

سحر خوانی با تنبور و دوتار:
آوازهای نیایشی خاصی که اغلب در میان کردها و لرهای ایران(با گرایش خاصشان به مکاتب عرفانی الهی) اجرا می شده است . یا مریدان به همراه پیرمراد از نیمه شب تا سحر در جم خانه (خانقاه و تکایا) با ساز خود مناجات می خواندند. و یا در پاره ای از مناطق ایل نشین و چادر نشین تنبور نواز خوش صدا به همراه سازش به بلندای مشرف به محل زندگی خود می رفت و از ساعتی به اذان با نواختن ساز و خواندن اشعاری در وصف سحر و فضیلت سحر مردم را برای انجام فرائض بیدار می ساخت.

نواختن سازهای بادی در سحر:
در برخی مناطق عده ای موظف بودند که به همراه ساز بادی خود مانند کرنا، نفیر( بوقی که اغلب حمام ها داشتند)، دوزله و نواختن نغماتی خاص، مردم را برای آماده سازی سفره ی سحری بیدار کنند . در اکثر مناطق ایران این نغمات نام سحره، سحری و نوای سحر به خود گرفته است. استاد حسن مصطفی پور نوازنده ی دوزله در مهاباد، عبدالله شریعتی نوازنده ی سرنا در سنندج، استاد گنجعلی سلمانی زاده نوازنده ی کرنا در ایل قشقایی، استاد علی اکبر مهدی پور نوازنده ی کرنا و سرنا در شهرکرد، استاد کاکاخان در منطقه ی فارسان و مرحوم شامیرزا مرادی نوازنده سرنا در لرستان از استادان به نام کشورمان هستند که نوای سحری را با مهارت خاصی به اجرا در می آروند اما افسوس که در رسانه های کشورمان ردی و نشانی از نوای رمضان آنان به گوش نمی رسد.
به قلم هوشنگ جاوید
گردآوری و تنظیم : "طاهره جعفری"


0
0
0
0 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.