پیش درآمد یکی از فرمهای رایج در موسیقی ایرانی است که حدود صد سال از قدمت آن میگذرد . ساختار این قالب موسیقیایی از ابتدا تا کنون چندان دستخوش تغییر نشده است و بیشتر از لحاظ سطح تکنیی نوازندگان و آهنگسازان و امکانات اجرایی مفصل تر و پیچیده تر شده است . متن پی آمده منتخبی از بخش نگاهی به مفهوم و سیر تکوین پیش درآمد در موسیقی ایرانی است از فصلنامه ماهور شماره 33 نوشته آقای دکتر هومان اسعدی...



پیش درآمد یکی از فرمهای رایج در موسیقی ایرانی است که حدود صد سال از قدمت آن میگذرد . ساختار این قالب موسیقیایی از ابتدا تا کنون چندان دستخوش تغییر نشده است و بیشتر از لحاظ سطح تکنیی نوازندگان و آهنگسازان و امکانات اجرایی مفصل تر و پیچیده تر شده است . متن پی آمده منتخبی از بخش نگاهی به مفهوم و سیر تکوین پیش درآمد در موسیقی ایرانی است از فصلنامه ماهور شماره 33 نوشته آقای دکتر هومان اسعدی .
پیش درآمد از قالبهای اصلی آهنگسازی و اجرا در موسیقی کلاسیک ایرانی ، قطعه ای ضربی ، موزون ، بدون کلام و صرفاً « سازی » است که به طور سنتی آغازگر اجرای یک برنامه موسیقی کلاسیک ایرانی و معرف فضای کلی دستگاه یا آواز مورد نظر است . اگرچه سابقه تاریخی اصطلاح پیش درآمد و رواج آن به عنوان قطعه ای مقدمه گونه در موسیقی ایرانی به حدود یک صد سال پیش و پش از دوران مشروطیت باز می گردد ، اما از لحاظ ساختار شناختی می توان ریشه آن را در فرمهای قدیمی تری جستجو کرد .
در بررسی پیشینه تاریخی پیش درآمد سه نکته را باید در نظر داشت : نخست ؛ سابقه ی تاریخی قطعاتی که از لحاظ برخی ویژگی های ساختاری ، یعنی موزونی و بی کلامی تقریباً مشابه با پیش درآمد بوده اند ، دوم ؛ بررسی نقش چنین قطعاتی در فرم سیکلیک اجرایی به عنوان قطعه ای مقدمه گونه ، سوم ؛ اطلاق اصطلاح پیش درآمد به فرم مورد نظر و تثبیت و رواج آن به عنوان قالبی برای ساخت و اجرای موسیقی .
درباره چگونگی شکل گیری پیش درآمد به مفهوم کنونی آن روایات مختلف اما کمابیش مشابهی ذکر شده است که با مقایسه آنها می توان سیر تکوین تدریجی آن را دریافت . نخستین نمونه های قطعاتی که در قالب ساختاری پیش درآمد ساخته شده ریشه در آثار برخی از نوازندگان عصر ناصری همچون محمد صادق خان سرور الملک و آقا حسینقلی دراد ، معهذا قطعات مذکور دارای ساختاری نسبتاً ساده و غیر مستقل بوده اند ، چندان نقش مقدمه گونه نداشته اند ، به صورت گروهی اجرا نمی شده اند و البته در آن زمان عنوان پیش درآمد نیز به آنها اطلاق نمی شده است .
بنا بر روایات موجود در اواخر دوران قاجار هنگامی که موسیقی دانان در مجالس و محافل خویش به اتفاق ساز می زدند معمولاً در ابتدا چیزی با هم نمی نواختند بلکه نخست آنکه از همه استادتر بود شروع به نواختن می کرد و پس از وی بقیه نوازندگان به ترتیب به نوبه ی خود مینواختند و چنانچه خواننده ای در جمعشان بود شروع به خواندن می کرد و نوازندگان به نوبت جواب او را می دادند . در قسمت آخر برنامه ، قطعاتی ضربی از قبیل تصنیف و به ویژه رنگ وجود داشت که نوازندگان دسته جمعی به نواختن آن می پرداختند . تا این که پس از دوره استبداد صغیر و به توپ بستن مجلس توسط محمد علی میرزا ، ظهیرالدوله انجمنی به نام انجمن اخوت در کاخ صاحبقرانیه تشکیل داد و کنسرت هایی را به نفع بینوایان و مستمندان برگزار کرد . در جریان این برنامه ها برای اولین بار این فکر به نظر رکن الدین مختاری می رسد که مناسب است برای اجرای کنسرت وقتی که نوازندگان دور هم جمع می شوند در مرحله اول قطعه ای به طور دسته جمعی بنوازند و به اصطلاح گشایش یا خلاصه ای از آنچه می خواهند بعداً بنوازند با هم شروع کنند و سپس به تکنوازی مشغول شوند . وی این نظر را با دیگران در میان گذاشت و روز بعد قطعه ای را که شخصاً در موقع تکنوازی به صورت ضربی می نواخت به دسته موسیقی دانان ارائه داد و آنها نیز پس از چند جلسه تمرین آن را فرا گرفته و به صورت دسته جمعی اجرا کردند ، نام این قطعه را مشیر همایون پیش درآمد گذاشت ، به این دلیل که پیشتر اجرای موسیقی با درآمد آغاز می شد و بنابراین آنچه قبل از آن نواخته شود را می شد پیش درآمد نامید .
امروزه پیش درآمد فرمی « سازی » و پیش ساخته است که معمولاً آغازگر اجرای سنتی موسیقی کلاسیک ایران و نخستین بخش از طرح پنجگانه فرم سیکلیک اجرای سنتی موسیقی دستگاهی ایران است . این قطعه فضا و حالت مورد نظر را به گونه ای موجز و در قالبی موزون ارائه می دهد و در واقع دارای نقش مقدمه است . این فرم اگر چه دارای متر مشخص است اما فاقد پریودهای متیرک ریتمیک مشخص و تثبیت شده در قالب اصول یا ایقاعات است .
طرح ساختار فرمال پیش درآمد معمولاً فاقد قسمت ترجیع گونه است و در واقع طرح ساختاری آن بیشتر متأثر از ساختار مدال و ملودیک دستگاه مورد نظر است ، بدین ترتیب که غالباً در مد درآمد با مد اصلی دستگاه یا آواز آغاز می شود و در آن انتقال به تعدادی از گوشه های اصلی دستگاه صورت می پذیرد .
پیش درآمد در اوزان دو ضربی ، سه ضربی و چهار ضربی با سرعت متوسط ساخته می شود و گاهی به ضرب 6/8 سنگی و یا 4/6 است . این نکته نیز شایان توجه است که دو آهنگساز و موسیقی دان برجسته که پیش درآمد را رواج دادند یعنی درویش خان و رکن الدین خان مختاری هر دو دارای پیشینه ای در موسیقی نظام نیز بودند ، رکن الدین خان تحت تأثیر نظام برای اولین بار وزن دو ضربی تند را با ساختن پیش درآمدی در دستگاه چهارگاه معمول و متداول نمود .
امروزه قطعات تقریباً مشابه با پیش درآمد در برخی دیگر از فرهنگهای موسیقایی جهان اسلام رواج دارد : پیشرو در ترکیه ، بشرف در موسیقی عرب و تصنیف در شش مقام ماوراءالنهر .

فرستنده: نیایش اهورا

1
1
0
1 نفر

0 نظر

اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.