صفحه اصلي > مطالب و مقالات, مناسبتها > چله نشینی در فرهنگ خراسان جنوبی

چله نشینی در فرهنگ خراسان جنوبی


18 آذر 1398. نويسنده: soodabeh

چله نشینی در فرهنگ خراسان جنوبیچله نشینی در فرهنگ خراسان جنوبی



شب يلدا فرصتي براي تجديد صميمانه ديدارهاست در استان مرزي خراسان جنوبي يلدا روايتي از همدلي و همزباني مردماني است كه همواره در غم و شادي ياور يكديگر بوده و هستند.

در گاه شمار سنتي فصل زمستان به 2 چله بزرگ 40 روزه و چله كوچك 20 روزه تقسيم بندي مي شود و شب يلدا به پايان فصل ميوه ها و وداع با آن معروف است.
شب يلدا كه در خراسان جنوبي از آن به عنوان شب چله ياد مي شود همانند ديگر نقاط ايران داراي پيشينه طولاني است در چنين شبي مردم با حضور در شب نشيني هاي (آتشوني) طولاني در منزل بزرگترهايشان سعي دارند طولاني ترين شب سال را به بهترين نحو سپري كنند.

مردم تا آنجا كه توان مالي داشته باشند انواع و اقسام ميوه، آجيل و تنقل را خريداري كرده و با برگزاري مراسمي خاص، به استقبال نخستين روز از سردترين فصل سال مي روند.

گرچه آيين هاي شب يلدا در گذر زمان دستخوش تغيير زيادي شده است اما در برخي مناطق كشور از جمله خراسان جنوبي تا حدودي آداب و رسوم اين شب حفظ شده است.

براي برگزاري جشن شب چله خانواده‌ها سعي مي‌ كنند تا حد امكان انواع ميوه و آجيل محلي از جمله عناب، سنجد، توت خشك، برگه هلو، برگه زردآلو، تخمه، هندوانه، خربزه و انار را آماده و از مهمانان پذيرايي كنند.

خراسان جنوبي داراي آيين هاي خاصي در شب چله است كه در زير به صورت مختصر به آن مي پردازيم.

كف زني شب چله
كف زني از آيين هاي ويژه شب چله در خراسان جنوبي است البته كف زني به معناي دست زدن و شادي كردن نيست بلكه نوعي دسر شيرين است كه از گياهي به نام « پشمه شويه» تهيه مي شود.
در چنين شبي اعضاي خانواده شامل فرزندان و اقوام نزديك دور هم جمع شده و ريشه گياهي به نام چوبك (بيخ) را در آب خيسانده و بعد از چندين بار جوشاندن در ظرف سفالي بزرگي به نام « دتقار» مي ريزند.
بهم زدن آب بيخ آنقدر ادامه مي يابد تا مايع به دست آمده به كف تبديل شده و سفت شود به همين دليل مراحل تهيه كردن كف اصولا توسط مردان و جوانان فاميل با دسته ‌اي از چوب‌ هاي نازك درخت انار به نام «دسته گز» انجام مي شود.
بعد از آماده شدن كف، آن را در بشقاب و ديس ريخته و با مخلوط كردن شيره شكر يا شيره انگور و تزيين مغز گردو و پسته از مهمانان پذيرايي مي كنند، همچنين بخشي از كف تهيه شده را براي همسايگان، دوستان و آشنايان به عنوان هديه ارسال مي كنند.
علاوه بر خوردن كف، از اين دسر خوشمزه براي سرگرمي شب چله نيز استفاده مي شود به اين ترتيب كه گروهي از جوانان قبل از شيرين كردن آن، كف ها را به سمت يكديگر پرتاب كرده و كف را به سر و صورت يكديگر مي مالند و فضايي بسيار شاد و با نشاط و شبي بياد ماندني براي خود و ديگران به يادگار مي گذارند.

شب چله اي عروس
شب چله اي عروس يكي ديگر از آيين سنتي خراسان جنوبي است بدين منظور كه خانواده داماد سال اول ازدواج پسرشان براي عروس با رسم و رسوم خاص هداياي ويژه مي فرستند.
خانواده داماد هداياي عروس را از جمله طلا ( در صورت استطاعت مالي)، پارچه، لباس زمستانه، لباس هاي نو، گوشت، برنج، روغن، چاي، شكر و انواع ميوه و تنقلات را بر روي سيني هاي مخصوص گذاشته و با پارچه هاي رنگي روي آن را مي پوشانند و به همراه اقوام نزديك با دف زدن( دايره) و خواندن شعرهاي محلي به سمت خانه عروس مي روند.
خانواده هاي عروس و داماد دور هم جمع مي شوند و با آواز و رقص هاي محلي مراسم شب چله را جشن مي گيرند و براي عروس و داماد دعاي سلامتي و تندرستي و زندگي گرم و پراميدي را آرزو مي كنند.

استقبالي با بوي معطر سپند
آيين شب چله در خراسان جنوبي بسيار ويژه برگزار مي شود مادامي كه كوچك تر ها براي اداي احترام به منزل پدربزرگ و مادربزرگ ها مي روند مادر بزرگ خانواده با آتش سپند و بوي كندر و عطر گل محمدي به استقبال فرزندان و نوه هاي خود مي آيد.
مادر بزرگ سپند را براي دفع بلا و رفع گرفتاري ها دور سر همه مي چرخاند، صداي صلوات و بوي سپند حال و هواي خاصي به شب سرد چله مي دهد و لبخند را بر لب بزرگ و كوچك تداعي مي كند.

شب چله و صله رحم ويژه آن شب
حسن مراسم شب يلداي خراسان جنوبي اين است كه در كمال سادگي و در جمع گرم خانواده هاي فاميل انجام مي شود.
بزرگ ترها به تعريف قصه هاي قديمي مي پردازند و كوچكترها شعرهاي كودكانه مي خوانند هر كدام جذابيت خاص خودش را دارد همچنين جوانان با گرفتن فال حافظ و دكلمه خواني هاي زيبا به دنبال سرنوشت خويش هستند.
بازي ‌هاي دسته جمعي مانند گل يا پوچ، طرح معما و چيستان و بازگويي خاطرات و داستان‌ هاي قديمي از ديگر مراسم شب يلدا در بيرجند و ساير شهرستان‌ هاي خراسان جنوبي است.

سردي چله، گرمي كرسي
بر پا كردن كرسي هاي ذغالي كه اكنون به كرسي برقي تبديل شده است يكي ديگر از ويژه گي هاي شب چله مردم خراسان جنوبي است كه با آن به استقبال فصل سرد زمستان مي روند.
در گذشته مرسوم بود يك سيني بزرگ به نام مجمعه (سيني مسي بزرگ) بر روي كرسي گذاشته مي شد و انواع ميوه ها و تنقلات روي سيني چيده مي شد همه فاميل گرد كرسي حلقه زده و افسانه هاي قديمي، به لهجه محلي «اوسونه» تعريف مي كردند.

شب چله و طعم گوشت داغ فراموش نشدني
يكي ديگر از آداب و رسوم مردمان خراسان جنوبي به ويژه در مناطق روستايي اين است كه از ماهها قبل تعدادي گوسفند را پروار مي كنند و براي مصرف زمستان آن را ذبح مي كنند اما يكي از گوسفندهاي پروار مخصوص در شب چله ذبح مي شود.
قبل از مراسم شب چله گوسفند ذبح مي شود و گوشت آن را خرد كرده و در ظرف مخصوصي به نام ديگ ريگي (ديگ چدني) سرخ مي كنند و بعد از پخته شدن گوشت داغ را با نان هاي محلي ميل مي كنند.
در زمان حال هر چند زندگي ماشيني و شبكه هاي مجازي سبب ايجاد فاصله ميان مردم با سنت و آيين هاي گذشته شده است اما مردمان برخي مناطق هنوز تعصب خاصي بر حفظ آيين و رسوم خويش دارند و بر ماست تا آيين فراموش شده استان را احيا كنيم.
شب چله امسال شايد مادر بزرگ ها و پدر بزرگ هاي زيادي بينمان حضور فيزيكي نداشته باشند اما همين آداب و رسوم خاص است كه يادشان را براي هميشه در اذهانمان زنده نگه مي دارد.
از طرفي ديگر، سال هاست برف و باران از شب هاي چله خراسان جنوبي خداحافظي كرده است و هر ساله زندگي هاي مدرن سبب مي شود تعداد غايب هاي اين شب بياد ماندني بيشتر شود كه برف و باران هم يكي از اين غايب هاست.
يلدا هر سال تكرار مي شود و نويد بهار را برايمان به ارمغان مي آورد اما سالهاست كه نه سرما، سرماي قديم و نه برف مهمان شب هاي چله منطقه خراسان جنوبي است.
اما بدانيم و باور داشته باشيم شب چله يك جشن خانوادگي است و يكي از دلايل ماندگاري آن نيز همين است، چراكه در ايران، خانواده هميشه ركن اصلي جامعه بوده و خواهد بود.
همه بايد بكوشيم با جمع شدن دور سفره محبت و يك رنگي در شب يلدا آداب و رسوم كهن ايراني را مانند هميشه زنده نگه داريم.


بازگشت