صفحه اصلي > مطالب و مقالات, مطالب و مقالات موسیقایی > موسیقی ترکمن

موسیقی ترکمن


21 مرداد 1399. نويسنده: marzie.kokabian
موسیقی ترکمنی که در ردیف موسیقی های مقامی شناخته می شود در مقایسه با موسیقی غیر مقامی از محتوای عمیق تر و گستردگی بیشتری برخوردار است. موسیقی بزرگ ترکمن را موقام (مقام) می گویند.

موسیقی ترکمنموسیقی ترکمن


از ویژگی های فرهنگ هر جامعه که متناسب با محیط زندگی، عادات و آداب اجتماعی و طبیعت پاک انسانی است، موسیقی در معنای سازها، آهنگ ها و سرودهایی است که مجموعاً زبان حال و مترجم احساسات و عواطف مردم است که از گذشته بسیار دور از نسلی به نسل بعد منتقل شده، به عنوان جزیی از فرهنگ قومی با روح و جان مردم درآمیخته به حیات خود ادامه می دهد.

موسیقی فولکلوریک ترکمن به عنوان یکی از غنی ترین انواع موسیقی شرق، همانند موسیقی سایر ملل که ریشه در عقاید مردم دارد، از ذهن مردم و آرزوهای آنان الهام می گرید و مملو از تنوع و غنای ملی، حماسی و تاریخی است که همچون سرزمین مادری سرگذشتی افتخارآمیز و سررشته به آن دارد.

این موسیقی که از غم ها، شادی ها، دردها و شهامت های مردمی آنها سرچشمه می گیرد، نشانگر احساس، بیان و فریاد مشترک این قوم، از ورای سال ها کار و کوشش و مبارزه بوده است.

موسیقی در ترکمن صحرا از دیرباز به عنوان یک رکن معنوی در زندگی مردمم منطقه حضور داشته و عمدتاً به وسیله بخشی ها که سند زنده تاریخ و قومیت مردم این خطه هستند، حفظ و اشاعه یافته است.

مردم ترکن با موسیقی زندگی می کنند نه اینکه بر حسب تفنن بدان روی آورند. عموماً موسیقی ترکمن به واسطه ویژگی های خود عاری از لهو و لعب بوده و نوعی آرامش به شنوندگان القا می ند و شنوندگان در حالیکه گرداگرد بخشی ها نشسته اند در سکوت کامل به نغمه های موسیقی گوش فرا می دهند.

موسیقی ترکمنی که در ردیف موسیقی های مقامی شناخته می شود در مقایسه با موسیقی غیر مقامی از محتوای عمیق تر و گستردگی بیشتری برخوردار است. موسیقی بزرگ ترکمن را موقام(مقام) می گویند.

مقامات موسیقی ترکمن
مقامات به دو گروه خلق موقامی (مقامات مردمی) و حان موقامی (مقامات درباری) تقسیم می شوند.

خلق موقامی
یعنی هنر عامه، تجلی ذوق، فکر و احساس انسان عامی به صورت آثار هنری بدون هیچ تکلف و در نهایت ساده اندیشی. هنری که بر واقع گرایی و بی پیرایگی و اندیشه جمعی استوار است.

حان موقامی
بعنی هنر خاصه، هنر تفاخر و مدح و ستایش خان ها و بیگ ها، هنر قراردادی و واقع گریز که بر اندیشه و خصلت فردی و سلیقه شخصی متکی است.

لازم به ذکر است که خود خلق موقای نیز به بخش های مختلف و متفاوتی تقسیم می شوند که عبارتند از: 
مقامات حماسی، خلق موقامی مقامات تاریخی، مقامات عاشقانه، موقام لر مقامات عارفانه، مقامات طبیعت گرایی

حان موقامی: مدح و ستایش خان ها و بیگ ها
یوسپنسکی یکی از بزرگ ترین محققین موسیقی که تمامی موسیقی های اقوام ترک زبان آسیای مرکزی را به نت درآورده و تحقیقات گسترده ای در انواع موسیقی این مناطق نیز به عمل آورده پس از مطالعات فراوان در فولکلور ترکمنی «آیدم» (مقامات) را به انواع زیر تقسیم کرده است:

آثار دینی و اخلاقی
آثار پر مضمون و حزن انگیز هجران و شکوه و شکایت از زندگانی
آثار جنگی و شکارچی گری
آثار عاشقانه، آثار درمانی
آثار تاریخی

در موسیقی ترکن مقامات و قطعات فراوانی وجود دارد که تعداد آنها حدوداً به پانصد مقام می رسد که هر کدام از حادثه و حکایتی سخن می گویند. اسامی برخی از مقامات ترکمنی عبارتند از: 
1- گوک دفه موقامی
2- بال صایاد موقامی
3- بیکه حالان موقامی
4- کچ پلک موقامی
5- آت چاپان موقامی
6- آزاد لئق موقامی
که پرداختن به این مقامات از حوصله این سخن خارج می باشد.

موسیقی ترکن در چهار دستگاه «مخمس، قرق الر و تشنید و نوایی» اجرا می گردد. موسیقی ترکمنی را از نظر نقش پیام رسانی و تأثیرگذاری می توان به گونه های زیر طبقه بندی نمود:

الف- موسیقی عاطفی
اجرای اینگونه موسیقی به صورت آوازی است. مادر با آوایی حزین احساسات و آرزوها و تمایلات عاطفی خود را به فرزندش ابراز می دارد. اینگونه موسیقی را الالایی و در اصطلاح ترکمنی هودی می نامند.

ب- موسیقی تغزلی
در اینگونه موسیقی خواننده سوز و گداز عاشقانه و شرح هجران و فراق معشوق را بیان می دارد. موسیقی تغزلی را می توان به دو شکل «لأله» خوانی و چوپانی خوانی تقسیم کرد. لأله را دختران جوان در جمع همسالان می خوانند.

در این جمع معمولاً یکی از دختران سازی به نام قاوز که هان زنبورک است می نوازد و یکی از دختران که از صدایی خوش بهره مند است می خواند و شوری بر می انگیزد.

در یک نگاه کلی می توان گفت موسیقی ترکمن از طبیعت و جغرافیای منطقه الهام گرفته است. صدای حرکت ایل صدای سم اسبان، هی هی مردان، همهمه گله گوسفندان، صدای آب و باد و باران، صدای نفس صیادان و نمدمالان، صدای چرخ نخ ریسی و شانه قالی بافی، صدای خنده و گریه کودکان، همه این صداها در برخورد با احساسات و ذهنیات یک نوازنده ترکمن به صورت اصوات موسیقی درمی آیند.

به دیگر سخن، نوازنده هنرمند ترکمن همچون هر نوازنده بومی دیگر آهنگ ها و نغمه هایش را با الهام از محیط زیست طبیعی و اجتماعی و فرهنگی خود می آفریند. 

کتاب موسیقی در ایران
نویسنده: سجاد فرهادی

بازگشت