صفحه اصلي > مطالب و مقالات, مطالب و مقالات موسیقایی > تفاوت دستگاه و آواز در موسیقی

تفاوت دستگاه و آواز در موسیقی


24 مهر 1399. نويسنده: marzie.kokabian
از لحاظ علمی و عملی دستگاه مفصل‌تر از آواز است چنانچه آوازها از دستگاه ها مشتق می‌شوند (آوازهای ابوعطا، دشتی، بیات ترک، افشاری از دستگاه شور و آواز بیات اصفهان از دستگاه همایون مشتق می شوند.)
 

تفاوت دستگاه و آواز در موسیقیتفاوت دستگاه و آواز در موسیقی


معمولاً گوشه‌ های دستگاه ها از مایه های بم شروع می شوند و پس از اجرای درآمد و یا درآمدهایی به تدریج اوج گرفته و به فاصله اکتاو (نت هشتم) می رسند.
 
گوشه های اجرا شده در فاصله اکتاو: «گوشه منصوری در دستگاه چهارگاه، عراق در دستگاه ماهور، حسینی در دستگاه شور، مغلوب در دستگاه سه گاه و...»
 
اما در آوازها، نغمات معمولاً از مایه های متوسط از لحاظ تونالیته آغاز می شوند و اغلب در یک اوج خاتمه می پذیرند.
 
البته بنا به سلیقه هنری آوازخوان، خواننده ممکن است از اوج، پس از گردش های ملودیک مختلف، به مایه اول درآمد و یا حتی دستگاه اصلی مراجعت کند مانند آواز ابوعطا که فرود آن اغلب در دستگاه شور صورت می پذیرد.
 
وسعت نغمات دستگاه ها از دو دانگ گرفته تا سه دانگ هم می رسد در صورتیکه گستره نغمات در آوازها از دو دانگ تجاوز نمی کند.
 
اکثراً دیده و شنیده می شود که به غلط اصطلاح دستگاه را برای مشتقات آنها (آوازها) به کار می برند، برای مثال دستگاه بیات اصفهان، دستگاه بیات ترک و... که در میان خوانندگان و نوازندگان بی توجه به موسیقی علمی و تئوریک این مسئله مشهود است.
 
پس منطقی نیست که آوازها را دستگاه نامید و بهتر است از مشتقات دستگاه ها با عنوان هایی همچون «آواز، نغمه، مایه، مقام» یاد نمود.
 

دستگاه ها و آوازها

1- شور

شور از جهاتی مهمترین دستگاه موسیقی ایرانی به شمار می آید. شور آوازی است که با ذوق مشرقی‌ها موافق و سهل و موردپسند عمومی است زیرا فواصل پرده های آن معمولاً خیلی با هم فرق ندارند و اغلب نغمات طوایف و ایلات و عشایر در زمینه این دستگاه است.
 
آواز شور از جذبه و لطف خاصی برخوردار است که بسیار شاعرانه و دلفریب است. آواز شور ریشه عمیقی در فرهنگ ایرانی دارد که بیانگر تصوف و عرفان ایرانی است. مقام شور شامل چهار آواز یا نغمه است که عبارتند از: ابوعطا، بیات ترک، افشاری و دشتی.
 

آواز یا نغمه ابوعطا

ابوعطا آوازی است که بین عامه مردم رواج فراوان دارد و از لطافت و زیبایی خاصی برخوردار است. گونه ها و گوشه های آواز ابوعطا عبارتند از: رامکلی، درآمد، سیخی، حجاز، بسته نگار، یقولون، چهار پاره، گبری، غم انگیز، گیلکی.
 

آواز یا نغمه بیات ترک

آواز بیات ترک مانند ابوعطا مورد توجه عامه است. این آوازحالت یکنواختی دارد. آواز بیات ترک علیرغم نامش صددرصد ایرانی است، بیات ترک را پیش از این بیات زند می خوانده اند.
 

آواز یا نغمه افشاری

افشاری آواز متأثر کننده و دردناک است که سخن از درد و اندوه درونی دارد.
 

آواز یا نغمه دشتی

دشتی از زیباترین متعلقات مقام شور به حساب می آید که آن را آواز چوپانی نامیده اند. این آواز با آنکه غم انگیز و دردناک است، در عین حال بسیار لطیف و ظریف است.
 
احتمالاً اصل این نوع آواز متعلق به چوپان ناحیه دشتستان واقع در استان فارس می باشد. امروزه این آواز وسعت بیشتری یافته و در شمال ایران با تغییر شکل مختصری به نغمه گیلکی تغییر یافته است. این آواز بین مردم گیلان رواج فراوانی دارد.
 

2- همایون

دستگاه همایون شباهت بسیار به گام کوچک دارد. همایون یکی از بزرگترین دستگاه ها می باشد که محبوبیت خاصی بین مردم ایران دارد.
 
همایون آوازی است باشکوه و مجلل، آرام و در عین حال بسیار زیبا و دلفریب. بر طبق قول مرحوم روح الله خالقی «همایون ناصحی است مشفق و مهربان که با کمال شرم و آزرم با مستمعین خود مکالمه و درد دل می کند و با بیانی شیوا چنان نصیحت می کند و پند می دهد که هیچ سخنران را این مهارت و استادی نیست».
موسیقیدانان ایرانی عموماً بیات اصفهان را اشتقاقی از دستگاه همایون می دانند. همچنین بعضی موسیقیدانان بیات اصفهان را هم پایه با گام هارمونیک مینور در موسیقی غربی می شناسند.
 

بیات اصفهان

آواز بیات اصفهان از آوازهای قدیم ایرانی است. آوازی جذاب و گیرا که ریتمی بین شادی و غم دارد.
 

3- ماهور

ماهور طبیعی ترین گام و اساس موسیقی فرنگی است. ماهور آوازی است با وقار و ابهت و شوکت خاصی به شنونده القا می کند و آهنگساز برای بیان شجاعت ها و دلیری از این آواز استفاده می کند.
 
ماهور چون قرین موسیقی فرنگی است بین جوانان جایگاه خاصی دارد اما در مجموع آواز ماهور طرف انگیز و شاد می باشد.
 

4- چهارگاه

سه گاه و چهارگاه با یکدیگر پیوستگی خاصی دارند. این گونه رابطه بین هیچ دو دستگاه دیگر وجود ندارد.
 
تمامی گوشه های سه گاه را می توان در چهارگاه با تغییر مقام اجرا نمود. البته چهارگاه چند گوشه مخصوص به خود دارد که در سه گاه اجرا نمی شود.
 
از طرفی مقام های این دو دستگاه به قدری با یکدیگر متفاوتند که می توان گفت هیچ دو مقامی در موسیقی ایرانی این گونه با هم فرق ندارند.
 
چهارگاه از نظر علمی مهمترین مقام موسیقی ایرانی است. این آواز نماینده جامع و کاملی از تمام حالات و صفات موسیقی ایرانی است.
 
به طوری که تمام صفات عالی و ممتاز گام های ایرانی را می توان در چهارگاه به طور یک جا پیدا کرد.
 

5- سه گاه

سه گاه از نغمه های قدیم ایران بوده و نام آن در کتاب های تاریخ موسیقی ایرانی نیز آمده است. آواز سه گاه ریشه کاملاً ایرانی دارد.
 
البته سه گاه در میان ترک ها استعمال زیادی دارد و آنها در خواندن این آواز مهارت زیادی دارند. اما فارسی زبان ها آن را طور دیگری می خوانند. در هر دو آواز با حزن و اندوه و با تأثیر و تألم بسیار همراه است.
 

6- راست پنجگاه

این دستگاه در بین دستگاه ها از همه کمتر اجرا می شود. بعضی موسیقیدان ها معتقدند که این دستگاه به قصد تعلیم بنا شده است.
 
راست پنجگاه ترکیبی است از سایر مقام ها و در این آواز می توان به تمام مقام های ایرانی وارد شد. از این رو می توان تمام احساساتی که در دستگاه های موسیقی ایرانی است را با راست پنجگاه ایجاد نمود.
 
راست پنجگاه آواز کاملی است زیرا دارای تمام حالات و صفات آوازهای دیگر نیز هست.
 

7- نوا

نوا از دیگر دستگاه های هفت گانه موسیقی ایرانی است که آوازی است در حد اعتدال و آهنگی ملایم و متوسط دارد، نه زیاد شاد و نه زیاد حزن انگیز. نوا را آواز خوب گفته اند و معمولاً در آخر مجلس می نواختند.
 
معمولاً اسعار عارفانه مثل اشعار حافظ را برای نوا انتخاب می کنند زیرا تأثیر بسیار زیادی در شنونده ایجاد می کند.
 
منبع: کتاب آشنایی با دستگاه های موسیقی ایرانی و لیست کامل گوشه ها و آوازها

 

تهیه و تنظیم: امید الیاسی


بازگشت