تاریخ هنر ایران (دوره پیش تاریخی- سپیده دم هنر و تمدن فلات ایران)

تمدن فلات ایران


آغاز سخن
شاید بتوان گفت ایران یا سرزمین پارس، تنها سرزمین متنوع و فوق العاده ای از نظر جغرافیایی، سیاسی، قومیت ها و نژادشناسی در سطح جهان باشد. این سرزمین را بخش های متفاوتی ازجمله ناحیه مرکزی فلات دربرگرفته که در میان دریای خزر در شمال و خلیج فارس و دریای آزاد در جنوب است. همچنین بخش های مرکزی و شرقی فلات را نمک زار بزرگی فرا گرفته است که شامل دشت لوت و دشت کویر می شود. این ناحیه در گذشته دریاچه بزرگی بوده که امروزه خشک شده است. ناحیه غربی فلات ایران را مناطق کوهستانی، دشت های جلگه ای و رودخانه ای تشکیل می دهد که از رشته کوه زاگرس سرچشمه گرفته است. در شمال، سلسله جبال البرز با قله رفیع دماوند از دیگر بخش ها جداشده است. در شمال شرقی رشته کوه های خراسان در امتداد سلسله جبال البرز وجود دارد و مانعی طبیعی را میان فلات ایران و آسیای مرکزی ایجاد کرده است.

در فلات ایران گونه های طبیعی بسیاری با تغییرات آب و هوایی و اقلیمی وجود دارد. وجود مناطق جلگه ای، مناطق جنگلی پراکنده و متراکم، مناطق کویری و بیابانی و مراکز نیمه خشک و… شرایط آب و هوایی چهار فصل را شاخص کرده است. همچنین وجود انواع قوم ها و نژادهای پراکنده باعث ایجاد زمینه های فرهنگی و هنری و گونه های زبانی و لهجه ای را سبب شده است. این تنوع جغرافیایی، قومی، فرهنگی و… عامل اصلی گوناگونی و پدید آمدن مراکز متفاوت در جغرافیای فلات ایران است که هر منطقه براساس نوع زندگی و شرایط محیطی، آثاری پدید آورده است. این آثار شکوهمند و فاخر در طی روزگاران متفاوت به همت هنرمندانی گمنام پدید آمده است. هر چند که بسیاری از این آثار به ویژه میراث دوران تاریخی به مرور به فراموشی سپرده شده اند. بعدها، به شکل داستان هایی، در ساختار روایتی و ادبی به جای مانده اند که شاخص آن را می توان در اثر بزرگ حماسی ایران، شاهنامه فردوسی دید.

این داستان ها به روشنی دلالت بر حقایق تاریخی دارند هرچند به گونه خیال پردازانه ای ارائه شده اند. با این حال پس از گذشت سالیان متمادی سرانجام در سده سیزدهم هجری (19 میلادی) با شکل گیری علم باستان شناسی توجه خاصی و تحولاتی در زمینه شناخت هنر ایران در ادوار مختلف پدید آمد. از این زمان به بعد میل و علاقه بسیاری از حاکمان و والیان مناطق مختلف را به آثار تاریخی به دلیل قدرت یا منفعت طلبی و یا با اهداف هنرشناسانه به این جریان جلب کرد. تا جایی که آنها را بر آن داشت تا به ایجاد نقش برجسته هایی به سبک و سیاق آثار تاریخی و باستانی در کنار آثار شناخته شده، بپردازند. 

به دلیل این توجه، علاقه به حفاری در مناطق باستانی روز به روز بیشتر می شد. اولین زمینه فعالیت های رسمی باستان شناسی در ایران کاوش در منطقه باستانی شوش بوده که در بین سال های 31-1229 شمسی انجام پذیرفته است. پس از فعالیت گروه های باستان شناسی در ایران توسط باستان شناسان خارجی و داخلی آنچه به تحقق رسید آشکارسازی و شناخت فرهنگ تاریخی و ملی ایران است که همچنان ادامه دارد. از مهم‌ترین یافته های جدید به همت باستان شناسان ایرانی کشف منطقه باستان شناسی ناشناخته دشت لوت به ویژه سرزمین اَرَتَ در جیرفت با قدمتی 5000 ساله است. براساس آثار به دست آمده می توان دریافت که این منطقه تاریخی دارای رشد فرهنگی و بالنده ای بوده و در اواخر هزاره چهارم پیش از میلاد شکل گرفته است. با این کشف چنین به نظر می رسد که بایستی دید تازه‌ای نسبت به شکل گیری مناطق و تمدن های همجوار داشت. 

تمدن فلات ایران


دوران آغازین 
جلوه های هنری در ایران به دوره نوسنگی در حدود هزاره هشتم پیش از میلاد باز می گردد. نمونه هایی از قدیمی ترین آثار به جای مانده از این دوران را می توان در نقاشی های غارهای منطقه لرستان به ویژه در دوشه، هومیان و کوهدشت دید. ادامه این تحول فرهنگی و هنری در دیگر مناطق کوه های زاگرس نیز مشاهده می‌شود.

شکل و تزیین سفالینه ها در مناطق مختلف فلات ایران با یکدیگر متفاوتند اما اغلب دارای شیوه ساخت، مواد و خصایص مشترکی هستند. در دوره معروف به عصر مس و سنگ، مشخص ترین نوع سفالگری به رنگهای قرمز و زرد نخودی، منقوش شده به رنگ سیاه و با طرح های هندسی که بیشتر به شیوه هاشورزنی هستند، دیده می‌شوند.

از این رو به نظر می رسد پیشینه سفالگری منقوش در ایران به حدود هزاره پنجم پ.م بازمی گردد که با استفاده از نقوش جانوری و هندسی نقاشی شده اند .استفاده از چرخ سفالگری و ساخت سفالینه های کاملاً متقارن، حدود هزاره چهارم پ.م در مناطق تپه سیلک، تپه حصار، تل باکون، شوش و… می باشد. این اشیاء سفالی شامل کاسه، ظروف دهان گشاد، جام و پیاله های پایه دار هستند. رنگ آنها معمولاً کرم یا زرد نخودی است که با رنگ سیاه یا قهوه ای تیره و نقش های هندسی، جانوری و تلفیقی، نقش پردازی شده اند. 

با کشف مناطقی در دشت لوت از جمله تپه یحیی، جیرفت و شهداد در نزدیکی کرمان، پرده از اسرار تمدن دیگری در حدود هزاره چهارم پیش از میلاد برداشته شد. آثار مهم ساخته شده در این مناطق را بیشتر نمونه های سنگی دربرگرفته، که به مناطق دیگر باستانی صادر می شده است. این مسیر صادراتی بیشتر از طریق شوش به میان رودان (بین النهرین) بوده است. براساس یافته های شهر سوخته (در سیستان) با تاریخی در حدود هزاره سوم پ.م، چنین به نظر می رسد که این شهر مهمترین مرکز صنعت مفرغ سازی در شرق ایران به شمار می رفته است. در این منطقه خانه هایی به صورت پلکانی ساخته شده که سطح دیوار آنها با اندودی از گل و مواد آهکی پوشیده می شده است. همچنین لوله های بزرگ سفالینی در این خانه ها برای آبرسانی وجود داشته است.

کشف جمجمه ای در این منطقه، دلالتی بر عمل جراحی در این زمان می باشد. همزمان در این منطقه، هزاران قطعه سنگ لاجورد، فیروزه و مهره های تزیینی آماده کار یافت شده که بیانگر میزان تولید این اشیاء در منطقه است. از این رو دشت لوت و شهرسوخته در انتهای هزاره سوم پ.م به عنوان پررونق ترین تمدن های جنوب شرقی ایران شناخته شده اند که با سرزمین های ایلام و میان رودان (بین النهرین) ارتباط داشته اند. موقعیت مناسب دیگر این مناطق در حوزه جنوب شرقی و مناطق دشت لوت را منطقه شهداد (در کرمان) از آن خود کرده است. این منطقه با وجود سفالینه های قرمز رنگ، خطوط تصویری و نشانه ای، کاربرد متنوع سنگ صابون و مقبره هایی شگفت انگیز در کنار یکدیگر، شناخته شده است. از جمله یافته های با ارزش در این مکان پرچم شهداد می باشد. 

این آثار با شکوه فلزی نشان می دهد که صنعت فلزکاری در ایران همزمان با گسترش فرهنگی و هنری در هزاره چهارم پیش از میلاد آغاز شده است. سپس توانست جای ابزارهای سنگی پیشین را بگیرد و همزمان زیور آلاتی از ترکیب سنگ های قیمتی و فلزات ساخته شود. اما رسماً در هزاره سوم پ.م صنعت مفرغ سازی با تحولات اساسی در مناطق مختلف فلات ایران روبه رو شد و به اوج خود رسید.

در هزاره دوم پ.م سفالینه های منقوش تک رنگ در مناطق غربی ایران دیده شده است. این سفالینه ها به طور معمول با رنگ قهوه ای تیره بر زمینه زرد نخودی، نقاشی شده اند. نقوش آنها شامل مجموعه ای جالب از طرح های هندسی پیچیده است که خود حاصل سیر تکامل سنت سفالگری در مناطق غربی ایران است. 

منبع: کتاب "تاریخ هنر ایران"
مؤلفان: نصرالله تسلیمی، مجید نیکویی، ماندانا منوچهری 
0
0
0
0 نفر

0 نظر

پیام سیستم
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.