تاریخ اجتماعی ایران از آغاز تا مشروطیت (بخش سوم)
تاریخ اجتماعی ایران

عیلام
پیش از پیدایش امپراتوری هخامنشیان که مناطق بسیار وسیعی از دنیای قدیم را در بر می گرفت، در فلات ایران حکومت های ناحیه ای مختلفی تشکیل گردیده بود. این حکومت ها کم و بیش دارای جنبه ها و ویژگی های یک حکومت قبیله ای و در شکل تکامل یافته تر، دولت های متشکل و متمرکز بوده اند. 

بی گمان از آن میان مهم ترین و قابل توجه ترین این حکومت ها، تمدن های عیلام و ماد هستند که هر یک دارای اهمیت بسزایی در زمینه بسط و گسترش تمدن و فرهنگ دنیای قدیم داشته اند و تاثیر و نفوذ آن ها بر تمدن ها و فرهنگ های همجوار و در طول زمان بسیار چشمگیر و قابل توجه بوده است.

بنابراین، شناخت تمدن های عیلام و ماد لازم است زیرا، بدون آگاهی از تمدن های مذکور، شناخت تمدن هخامنشی امکان پذیر نمی باشد.

دولت عیلام

حدود جغرافیایی
دولت عیلام در گستره تاریخی خود از اوایل هزاره سوم تا اواسط هزاره اول ق .م . بخش وسیعی از مناطق غربی و جنوبی سرزمین امروزی ایران را دربرمی‌گرفته است.

براساس تقسیمات جغرافیای سیاسی عیلام باستان، سرزمین های خوزستان، بخشهایی از استان های لرستان، کردستان و فارس و کرمان را دربرمی‌گرفت.

این سرزمین درحقیقت یکی از چهار بخش دنیای قدیم محسوب می شود که شامل آکاد در شمال، سوپارو در مشرق، امورو در مغرب و عیلام در جنوب قرار داشته اند. 

دمرگان در مورد نژاد مردم عیلام معتقد است که آنان از نژاد آسیایی با زاگروعیلامی - یعنی نه هند و اروپایی و سامی - می باشند. در حالی که برخی دیگر از دانشمندان، مانند دیولافوا اعتقاد دارند که عیلامیان جزو بخشی از اقوامی از نژاد و زبان قفقازی و یا خزری می باشند.

حکومت عیلام
حکومت عیلامیان - اصولا حکومت ایالات خودمختار، یا بهتر بگوئیم نوعی حکومت فدرال بوده است. بدین معنی که هر یک از ایالات دارای حکومت های جداگانه بوده اند زمانی که دولت مرکزی اهمیت و اقتدار کافی نداشت هر یک از آنان با استقلال می زیسته و هنگامی که دستگاه حکومت مرکزی قدرت می یافت، موفق می شد دوباره این حکومت های خودمختار را تحت قدرت واحد خود درآورد.

هرچند این حکومت ها استقلال داخلی خود را هرگز از دست نمی دادند و از این رو تاریخ عیلام گاه بسیار مغشوش و درهم می نماید. سلسله هایی که به ترتیب در عیلام حکومت نموده اند عبارتند از:

1 - سلسله آوان 
2 - سلسله سیماتش 
3 - سلسله انزان 

عیلام از ابتدای تولد تا واپسین دم حیات در کنار همسایگانی می زیست که هر یک دارای تمدن های بسیار پیشرفته ای بوده اند. فی المثل آکادیان و سومریان که پس از مدتی درهم آمیخته و تشکیل دولت بابل را دادند و از آن زمان است که بابل وحدت یافته، تمدن درخشان خود را به عیلام عرضه داشت.

بی گمان دولت آشور نیز در این نقل و انتقال دارای سهم بسزایی بوده است؛ و یا کشور اورارتو واقع در سرزمین ارمنستان کنونی که دارای تمدنی بسیار معتبر بوده است که هر چند دور از عیلام قرار گرفته بود، ولی از طریق معابر کوهستان زاگرس و توسط اقوام واسط و مسکون در سر راه - چون لولوییان و گوتیان - و یا از راه تجارت و تماس های اقتصادی، تمدن خود را به عیلام عرضه می نمود.

به عبارت دیگر می توان گفت علاوه بر آن که عیلامیان تحت تاثیر تمدن های پیشرفته ای همچون سومر و اکد و بعد بابل و آشور قرار 
گرفته بودند، نقش رابط میان تمدن کوه نشینان شمالی و دشت نشینان نواحی جنوب را نیز داشتند. این تماس ها و ارتباطات، گاه دوستانه و مسلامت آمیز، و زمانی دیگر خصمانه و شدید بوده است.

سرانجام با سلطه آشور بر بابل، آشوریان با عیلام در همسایگی قرار گرفتند که در نهایت منجر به اضمحلال تمدن عیلام گردید. مهم ترین شهرهای عیلام، شهرهای شوش، ماداکتو و خایلدالو بوده اند، از این میان شهر شوش از اهمیت و قدمت بیش تری برخوردار بوده است.

این شهر در پیشرفت حیات اقتصادی و اجتماعی دنیای قدیم نقش مهمی داشته و دارای شهرت فراوان در تمدن دنیای آن روز بوده. دمرگان شهر شوش را به چند بخش تقسیم نموده است:

1 - ارگ یا قلعه شوش که از زمان بنا تا حمله اسکندر به ایران مسکونی بود.
2 - محله تجاری
3 - محله ای در بخش راست رود کرخه که تالار آپادانا، قصرهای داریوش و اردشیر سوم را نیز در بر می گرفت.
4 - شهر دورانتاش نزدیک شوش که در زمان اونتاش گال پادشاه عیلامی بنا گردید. از این شهر، زیگورات معروف به چغازنبیل در محلی به همین نام باقی مانده که باستان شناسان فرانسوی توانسته اند طی چند سال طبقاتی از این زیگورات را از زیر خاک بیرون آورند.

زندگی اقتصادی و اجتماعی عیلام
عیلامیان موفق شده بودند که از مرحله ی زندگی بیابانگردی و شکار بیرون آمده و به کشاورزی و اهلی نمودن حیوانات دست یابند. همزمان با دستیابی آنان به فلزاتی چون مس و برنز و اختراع مفرق، صنایع فلزکاری عیلامیان توسعه ی چشمگیری یافت.

تجلی و نمونه بارز این پیشرفت در مجسمه برنزی نیپرآزو به خوبی مشاهده می گردد. هم چنین ساخت اشیای ظریف تزیینی، با نقره و طلا کاری، موید توسعه هنرهای ظریفه در صنایع فلزکاری عیلامی ها است.

در این دوره حجاران و مجسمه سازان، اغلب بر سنگ رخام یا مرمر، کار می کردند، مجسمه های کوچکی که از حفاری ها به دست آمده، نیایش گران و انسانهایی را نشان می دهد که گلدانی در دست دارند.

علاوه بر آن، مجسمه و نقش حیوانات به وفور در کارهای آنان دیده می شود، ساده شدن اشکال و ابعاد هندسی هنرمندان عیلامی، شیوه ای شبیه به سبک کوبیسم به وجود آورده بود.

در همین دوره با اختراع چرخ کوزه گری، سفال سازی در اشکال پیشرفته ای رشد نمود و بالید و باز در همین دوره، عیلامیان نخستین چرخ ارابه ی مدور را ساخته اند.

عیلامیان، سفال ها و سایر اشیای خود را با نقش های هندسی یا جانوران و گیاهان تزیین می نمودند. با رشد و گسترش مصنوعات، تقاضای مواد خام روز افزون شد و از همین رهگذر رابطه تجارتی و بازرگانی توسعه یافت به طوری که این ارتباط قلمرو وسیعی در آسیا و افریقا، از هند تا مصر را در بر می گرفت.

در پی این گسترش همه جانبه، شبکه های گوناگون راه - که مراکز مختلف تجاری را به همدیگر می پیوست - بوجود آمد ساخت انبارهای متعدد برای حفظ و نگهداری انواع کالا، تهیه و تنظیم اسناد بازرگانی و محاسبه اجناس که روی الواح گلی پخته شده ثبت می گردید، و به کارگیری مهرهای استوانه ای که با نقش های مختلف حیوانات و یا اشکال هندسی مشخص می شد از دیگر پیشرفت هایی است که در تمدن عیلامی مشاهده می گردد.

این روند و تغییر و تحول معیشتی و اقتصادی، باعث گردید زندگی اشتراکی کلان قبیله ای به تدریج تجزیه شده و اختلافات و تضادهای طبقاتی را تشدید نماید، به همین ترتیب، مناسبات جامعه طبقاتی برده داری در تمدن عیلام سریع تر از سایر نقاط آغاز گردید.

اومستد می نویسد:
در این زمان سندهای بسیاری، مانند وام های بذر، خوراک، سیم نقره و قراردادهای معمولی بازرگانی، فروش زمین، ملک یا خانه یا کشتزارها و اجاره نامه برای آن ها و رسید پرداخت اجاره بها فروش بوده، صورت اسامی رعیت های وابسته به زمین های زراعتی بزرگ و معاملات با آن ها، صورت اسامی روستاییانی که به طور آزاد کار می کردند و موارد بسیار دیگر از این قبیل دیده می شود.

علاوه بر این، تمدن عیلام فن آبیاری مصنوعی را در شرق و غرب ایران معمول کرد که نسبت به گذشته پیشرفته تر بود.

کتاب: ‌‌تاریخ اجتماعی ایران از آغاز تا مشروطیت
نوشته: عزت الله نوذری

0
0
0
0 نفر

0 نظر

پیام سیستم
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.