موسیقی گیلان در یک نگاه کلی، طبیعت گرایانه است و از اشتراکات خاصی بهره می برد که به جهت وفاق فکری و هسته های پیوند قومی دارای اهمیت است و آن بهره گیری از سلسله جبال البرز و دریاچه خزر است. بخش دیگر موسیقی گیلان از تنوعات قومی کوچیده و ساکن شده در آن ناحیه بهره می گیرد. اقوامی چون صوفیان، خلعتبریها، عامارلوهای کرد (عمارلو) و ترکهای آذربایجان کهن که به مرور زمان در این سرزمین رشد یافته اند و زبانهای گیلی، تاتی، ترکی، کرمانج شمالی، راجی و پارسی جدید در آن جاری است. در عهد باستان چهار قوم در این ناحیه زیست می کرده اند که عبارت بوده اند از:

موسیقی گیلان و تالش

1-کاسپینها که دریای خزر به همین سبب کاسپین نام یافت.

2-کادوسیها که در ارتفاعات کوهستانی بخش غربی و جلگه ای گیلان فعلی می زیسته اند.

3-مارد (مارت) ها یا آماردها که جنگجوترین طایفه غیر آریایی بوده اند و در حاشیه سپیدرود می زیسته اند.

4-گیلها که در بخش جلگه ای می زیستند و به تدریج با کادوسیها به صورت تیره واحدی درآمدند. در این سرزمین آوازهای زنان اشکال بسیار زیبایی داشته که امروزه کمتر می شود آن را شنید، مهمترین این آوازها در بخش ترانه ها بدین صورت است:

1-ترانه های کار و تلاش مانند ترانه های شالیزار، مزرعه چای و میوه چینی.

2-ترانه های سور که به صورت چند صدایی و جمع خوانی اجرا می شود.

3-ترانه های حزن و فراق

یکی از علل قوی بودن موسیقی زنان در گیلان ریشه در اعتقادات باستانی این دیار دارد که به رب النوع زن معتقد بودند و منزلت والایی برای زن در اقوام گیل و دیلم قائل بودند.
در بخش موسیقی مردان اصیل ترین نواها مربوط به شبانان است. شبانان در این سرزمین دو دسته اند الف) گوسفند چرانان. ب) گاوچرانان (گالشها)

از مهمترین نغمات گوسفندچرانان می توان به گوسفتند دخان، گوسفند هگردان، ولگ سری، زرده میلجه، گلن کشی، غربتی، رضاخانی، قاسم آبادی و شرفشاهی اشاره داشت که با نی مخصوص محلی به نام لله نواخته و خوانده می شود.
اما گالشها که شبانهای کوچ نشین اند و اغلب روی ارتفاعات 600 تا 1200 متری شرف بر روستاها روزگار می گذرانند و در شش ماه سرد سال به دامنه های 100 تا 600 متری که در جنگلهای پایین تر و چپرهای ابتدایی بازمی گردند، وابستگی خاصی به گله و رمه دارند، گرچه که به سبب ضرورت کشاورزی نیز می کنند اما بیشتر دامداری گیلها و تالشها به عهده آنان بوده و به سبب تیز مداوم با حوادث و پدیده های طبیعی، قومی قوی بنیه و چالاک و گردنکش بار آمده اند که در طول تاریخ در برابر قدرتهای مهاجم مبارزه ای سخت جگرآور نموده اند. به همین سبب موسیقی خاصی نیز در زندگی آنها شکل یافته و تا زمان حاضر ادامه داشته که حکایت همه هجرانها، هجومها، شکستها، پیروزیها و بیم و هراسها و ملاطفتها و طبیعت گرایی، ارتباط جویی و توسل را در خود دارد. از مهمترین ترانه ها و تصنیفهای گالشی در گیلان می توان به لاکودونه، عزب لاکو، هیبه، هالی آوه، زرنگیس، جوان دیلمانی، یاغی وابوی، رعنا، شورته ماشل زه، می خون تی، مارگردن، لیلی جونه، جونه دوستی یی، دراز ترمونه جون، وای خدا خورد تاب، اشاره نمود.

هنگامی که تاریخ این نغمه ها را بنگریم به نقطه ای می رسیم که در گیلان کشت نیل و نیشکر ممنوع شد و شروع کشت چای (1319 ه.ق) باعث گردید که نابودی زراعت پدید آید و قحطی و مرگ و میر محصولات و گاوها آغاز شد.
از نغمات مهم و کهنی که از میان اقوام گالش برخاسته و در زمان حاضر نیز اجرا می گردد مقام «وزرا جنگ» است که دو گاو نر را در یک مراسم آئینی باورمدارانه قومی به مبارزه وامی دارند و دیگری «کشتیه پرده» یا پرده کشتی است که در آن پهلوان قومی در مراسم آئینی بهاری، تابستانی و یا پاییزی با یکدیگر به رزم می پردازند و اغلب با سرنا و نقاره یا سرنا و دهل اجرا می شود.

موسیقی تالشها دسته دیگری از موسیقی سرزمین گیلان است که خود دارای اهمیت فراوان می باشد. تالشها را بیشتر غیر گیلانیها با گالشها یکی می دانند اما اینان به دلیل چیره دستی در تیراندازی، توانایی فیزیکی بالا و چابکی، مسئولیت حفاظت از شهرهای گیلان را به عهده داشته اند. میرزا احمد میرزا خداویردی در توصیف جنگ آوری آنان می گوید آنها خنجر و شمشیر به دست، یا علی گویان به دشمن هجوم می بردند. میرزامحمد خان تالش قدرتمندترین حاکم این قوم بوده است که در روی کار آمدن صفویان نقش به سزایی داشته و در عهد طهماسب صفوی اولین گروهی بودند که به تنفگ مجهزشان نمودند.
تنوع زبانی آنان در چهار گویش آستارایی، لنکرانی، ماسالی و لریکی است و همین مسئله سبب خاصی است در گوناگونی نغمات آوازی این قوم، اما به دلیل گسترش زبان ترکی، تأثیرات فراوانی از فرهنگ وارد شده گرفته اند.
به سبب افت و خیزهای سیاسی منطقه در طول تاریخ موسیقی تالشی بیشتر به سوگ حماسه نزدیک است. مایه های شرحی و یادآور که از هجران برخوردار است و تأسف بر گذشته و مرگ پهلوانان را در خود دارد که به نوعی غریبی خوانی پر شکوه می توان آن را تشبیه نمود، در عین حالی که نقش مایه های شادی انگیز در موسیقی تالشی نیز کم نیست.
مهمترین دسته نغمات تالشی را دستونها تشکیل می دهند که به سبب طبیعت گرایی و مکان داری خاصی که گویشها برای محیط آواز فراهم کرده نام مکان را بر خود دارند مانند دستونهای ماسالی، دستونهای شاندرمنی، دستونهای گرگانرودی، دستونهای اسالمی، دستونهای تالش دولابی و دستونهای تالشی که همگی روایاتی از تمامی گذشته این قوم است.

ترانه ها و تصنیف های تالشی نیز بسیارند که می توان به لدوبه، محمودبه، آبکناری، گنزون گره، سیاریحون، هی یار هی یار، آمان آمان، بندون بندون، آمانه لیلی، کوکو بخونه، کاره پشیمان نه نه اشاره کنم.
بخش موسیقی نحله های فلسفی تالش به ویژه موسیقی صوفیانه تاکنون در عین عظمت و بار معنایی نه معرفی شده نه روی آن پژوهشی صورت یافته، در حالیکه مزار عارف بزرگ اهل تصوف، صوفی بابا روشن دهی در منطقه تالش قرار دارد و اهل طریقت هنوز در مجالس خود از اشعار خانقاهی او بهره فراوان می برند و دسته ای از نغمات جاری منطقه از اینجا شکل گرفته است؛ نغماتی چون مولودنامه، ساقی نامه، باباطاهری و زیارت نامه.
پرده ها یا هواها بخش چهارم موسیقی تالش را تشکیل می دهند که از زندگی و اتفاقات فصلی این قوم حکایت دارند. نغماتی چون پاییزه هوا، کیجه پرده، شتره زنگ، ریه پرده، دوشه هوا.
اما در سرزمین تالشها نوع خاصی از موسیقی کرمانجی نیز جریان دارد که تاکنون به آن پرداخته نشده است. موسیقی های نمایشی، آئینی نوع دیگری از موسیقی های سرزمین گیلان است که در تمامی این سرزمین و اقوام آن اجرا می شده و امروزه نیز به ندرت شاهد اجرای آن هستیم.

موسیقی آئینی گیلان شامل پنج دسته است:
الف) آئین همیاری مانند وجین شالیزار که سه یا چهار زن با حرکات خاص لب و صدای دهان که به مچه ناقارای(پیشکو) معروف است ضرب آهنگ را ایجاد می کردند و عده دیگر زنان در حال کار ترانه ها را می خواندند. چون پا و دست اجرا کنندگان همزمان در آب و گل قرار دارد نغمات آوایی آن با شکلی که مطرح گردید اجرا می شد. ترانه هایی چون نازم لی، واگیرواگیری، گل ریحونه، گالشه، مضلالی، کنوس کلای و سوپوله مخصوص این آئین بوده اند.

ب) موسیقی آئین سور مانند آئین ازدواج، یا نمایش آئین سورگل پریجان که در بیرون محل اجرای مراسم عروسی برگزار می شود. نغمه «جلویی» که با نقاره و سرنا در هنگام بردن عروس به خانه داماد اجرا می شود از شاخص ترین این نغمات است.

ج) موسیقی آئینهای باورمدارانه مانند آئین عروس گولی که خرده نمایشی باستانی از زمان تقویم تابستانی ایرانیان است که در زمان فرارسیدن نورزو اجرا می شد و بدین صورت که عده ای لباسی از شالیهای به هم بسته شده بر تن می کردند و تعدادی زنگوله برنجی و آهنی ریز و درشت بر آن می آویختند و با سیاه کردن چهره با دوده بالا و پایین می جهیدند و به راه می افتادند. به همراه اینان یک نفر دایره می زد و یکی فانوس کش و کیسه گردان می شد و با آوازی که در مایه های شوشتری می خواندند به محلات سر می کشیدند و بشارت نوروز و بهار را می دادند.

د) آئین رابچری (آهویی) که آن هم خرده نمایشی باستانی درباره زایندگی زمین است و شخصی خود را به شکل آهو درمی آورد و به همراه یک دایره زن به محله ها سر می کشید و شادباش نوروز را انجام میدهد و هدایایی دریافت می نمودند. در این آئین نیز یک نفر فانوس کش و کیسه گردان بود و ترانه ها و آوازها در مایه چهارگاه اجرا می شد.
آئین نوروزخوانی نیز توسط دو نفر خواننده که یکی فانوس به دست بود و دیگری کیسه گردان در ایام نوروز انجام می شد و گاه می شود و اشعار آن از بار مذهبی خاصی بهره می برد که در مایه های چهارگاه به اجرا درمی آید.

ه) موسیقی آئینهای مذهبی که شامل چاووش خوانی، تعزیه، نقاره زنی ماه رمضان، مناجات و دعای سحر و محرم، شام غریبان، قمه زنی، کرب زنی، سینه زنی، زنجیرزنی، مداحی، دوبیتی خوانی مذهبی، روضه خوانی، نذر و قربانی کردن و نیایش و ستایش می باشد.

و) موسیقی آئینهای پهلوانی ماننده نغمات کشتی گیله مردی که برم بران (روبه رو شدن)، مشت زنی و پابازی است که این نغمه آخرین به هنگام شادی پازدن کشتی گیر فاتح در میدان پیروزی اش نواخته می شود.
علاوه بر این موسیقی شادی آور(طنز) در این ناحیه بسیار زیبا و شنیدنی است. مانند موسیقی خرده نمایش شادی آور خرس بازی که نوازنده و خواننده با اجرای آوازهای شاد نغماتی را اجرا می کرده که به توسط آن خرس دست آموز حرکات خود چون بالا و پایین رفتن از درخت، معلق زدن، غلتیدن و دویدن را انجام می داده است.

سازهای موسیقی گیلان
لله (نی هفت بند محلی)، ساز یا زرنا(همان سرنا)، دایره، جفت ناقاره، تکه ناقاره، کرنای کدویی، کرنای شاخی، لبک، دف، دایره زنگی، کمانچه، تنبوره تالشی، شیپور مسی، تشت مسی، پیاله زنگی (سنجک)، سوت سفالی، کرب، زنجیر.

منبع: کتاب آشنایی با موسیقی نواحی ایران
نویسنده: هوشنگ جاوید
0
0
0
0 نفر

0 نظر

پیام سیستم
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.