برای ورود به بحث درباره آهنگ ها، ترانه ها و ماهیت اصلی موسیقی این سرزمین به اندازه تنوع طوایف در این دو ناحیه از میهن عزیزمان که به عنوان یک استان آن را می شناسیم تعریف دارد.
زبان نیز در این سرزمین به سبب تنوع طوایف دارای لونهای گوناگون است، زبان بلوجی، براهویی، پارسی دری، سواحلی که در این میان زبان براهویی به دو لهجه شرقی و لهجه غربی تقسیم می شود. علاوه بر آنکه طوایف کوچ و تاجیک ها نیز دارای گویش خاص خود هستند که گویش کاشانی های پنجگور، مینگلهای نوشکی، مینگلهای جهلاوانی و زبان کرمانجی شمالی و همینطور زبان طوایف کولی منطقه از این دست هستند.

موسیقی سیستان و بلوچستان

موسیقی بلوچ ها
در بخش بلوچ نشین این استان مهمترین مسئله فرهنگی ارتباط مداوم و ناگسستنی با هندوستان است و به همین سبب نفوذ فرهنگ هند در موسیقی آن فراوان است چون روابط تجاری، روابط اجتماعی و بی توجهی دولت های مرکزی در طول تاریخ پس از اسلام به این ناحیه این مسئله را دامن زده است. وجود سازهایی چون بینجو، هارمونیه و دونلی شاهد این مدعاست. علاوه بر آنکه ترانه سازی رسانه ای نیز در طی پنجاه سال گذشته تحت تأثیر همین نغمات بوده و جریان موسیقی بلوچ را دگرگون نموده و تا چهل الی پنجاه درصد نیز به موسیقی سیستان صدمه زده است.
مسائل دیگری چون فقدان راه های ارتباطی، عدم دسترسی به فناوریهای نوین ارتباطی، نبود یا کمبود وسایل ارتباط جمعی، از سوی دیگر تأثیرات فرهنگ هندی را بر موسیقی بلوچ ها بیشتر نموده است، اما با این حال موسیقی بلوچ های ایران هنوز در قالب ها بازمانده خود شنیدنی و زیباست و عمده ترین حافظ اصالت فرهنگ بلوچ ها در بخش موسیقی زنان بلوچ بوده و هستند و هنوز آن نظام کهن خوانندگی خود را که بر پایه تکخوان، همخوان، جمع خوانان است را از دست داده اند.
خواننده زن در میان بلوچ ها «نازینک» نام دارد و آواهایشان «بانگه واز» نامیده می شود که زیباترین موسیقی بدوی در جهان امروز است. به سبب حفظ اصالت های موسیقی درون قومی توسط زنان بلوچ، دارا بودن تنوع ملودیک، کلام و ریتم قابلیت بررسی فراوان دارد. موسیقی زنان در بلوچ به دسته های زیر تقسیم می شود.
الف) سپتها: به معنی ستایش و تمجید که شاخه ای کهن از آوازهای ستایشی ایرانیان است.
ب) وزبت(وزبد): که نوعی ترانه توصیفی آئینی است.
ج) لالو (لار): که نوعی ترانه ستایشی، نیایشی در جهت شکرگزاری از حق تعالی است. در این دسته ترانه ها آرزوی جوانمردی، خوش قولی، شمشیرزنی، شجاعت، راستی، پناهنده پذیری، سخاوت، مهمان نوازی، دینداری، فرمانبری از بزرگان برای پسران و آروزی عفت، وفاداری، خانه داری، راستگویی، مهمان نوازی، عشق به همسر، محبت برادران و خواهران کوچک تر و پایبندی به رسوم بیان می شود که همگی مجموع میراث معنوی فرهنگ بلوچ ها می باشد.
د) لیلوها: دسته دیگر آوازهای زنان بلوچ است که همان لالایی است و به دسته های مختلف تقسیم می شود، مثل لالایی تولد، لالایی آرزو، لالایی پاگرفتن، لالایی شیر خوردن بچه، لالایی رشد و لالایی مرگ و فراق که به هنگام مرگ نوجوانان و جوانان ناکام می خوانند و به آن «موتک» می گویند.
بخش گسترده ای از موسیقی آواهای بلوچی ترانه های ذهیروک (زئیروک) است که در گذشته نه چندان دور توسط زنان خوانده می شده ولی امروزه توسط مردان با ساز خوانده می شود چرا؟ مشخص نیست. آوازهای جمعی زنان که اغلب به صورت هتروفونیک انجام می شود در مراسم شادی نیز از مضامین خاص برخوردار است که هر کدام جای بررسی فراوان دارد. به عنوان مثال لالوهای حنابندان، لالوهای حمام و رخت پوشی عروس و داماد(لالوهای کارورگان) که از میان آن همه تنوع آوایی می توانم به دو صدایی های له لالولالوله لالو یا لاری لاروک سالونگ منی خدایادآتا که دو خواننده زن رو به روی هم می نشینند، ابتدا نازینک می خواند، همخوان او بیت را تکمیل می کند و جمع پاسخ را به صورت هموفونیک تکرار می کنند و ادامه می دهند.
مردان بلوچ برای خود موسیقی خاص دارند و چون بیشتر موسیقی خود را به همراه ساز اجرا می نماید به هر آهنگ آن در مفهوم کلی «طرز» می گویند. اجرای موسیقی اصیل در بلوچ ها به عهده نوازندگان و خوانندگان طایفه است که این هنر را از نیاکان خود به ارث برده اند و به آن پهلوان می گویند، که مشتق از دو کلمه پهلو به معنی دلاور و دانا و «وان» به معنی خواننده است. این پهلوانان در زمان حاضر دو شیوه اجرایی دارند.
1-ترانه خوانی به زبان های خاص منطقه.
2-ترانه خوانی پارسی که به آن «پارس وانی» می گویند.
این اجرا دو شکل متمایز به لحاظ محتوای درخور مناسبت دارد یکی صوت(سوت) و دیتری بیت(شئر)
اشکال صوت در شاخه های زیر تقسیم می شود موسیقی آئینهای سور و سوگ، آئینهای باورمدارانه، آئین کار و تلاش، خرده نمایشهای آئینی، توصیفی در سه گونه عاشقانه، طبیعت و ساز و حال، شکار در دو گونه صحرایی و دریایی، آسیاب گردانی و کشتی و شادی عیدگاه. این تنوع در هر شاخه به زیبایی خاصی می رسد. به عنوان مثال در عروسی ها چنین نغمات گوشنوازی از صوتها به گوش می رسد: گیتی، که در بیرون محل عروسی پیش از شروع مراسم می خوانند و می نوازند، حنابندان، کاوگان، سالونگ داده خدا، سالئون شو، هالوهالو واشی هالو یا هلو هلو هلوهه و یا صوتهای جمعی زن و مرد در راه خانه عروس که به جای ترانه رسانه ای ای یار مبارک باد پیشتر ها می خواندند: مبارک مانی سالونگ کارارا.
در زمینه صوتهای صیادی می توانم از ترانه جی جی زری باچا آلنان، هی الله هی (بچه های دریا) اشاره کنم.
در زمینه موسیق وصف طبیعت که آهنگ های آن را در مراسم آئینی درمان و توسل نیز به اجرا در می آورند به ساز سیمرغ، سازمار، سازمام(خرس)، ساز شتر، زی مر(موج و ساحل) و ساز بگ (شترها) می شود اشاره کرد.
همانطور که پیشتر گفته آمد ذهیروک (زئیروک) دسته دیگری از موسیقی زنان است که مردان امروزه آن را با ساز به صورت گره نوازی با تمبورک، رباب، قیچک، دهلک و خواننده به اجرا درمی آورند.
زهیر به معنای یاد دلتنگی و آروزی دیدار توام با اندوه است که با پسوند اوک ترکیب شده است و نوعی فراقی و هجرانی است که به دسته های بسیار تقسیم می گردد نظیر اشرف در زئیروک، جنوزامی زئیروک و زامرانی زئیروک. ولی در اصل اینگونه آوازها که تلخی فراق در آن نهفته است مربوط به زنان بوده و به نوعی بانگ بانوی کوه و بانگ بانوی ماه نزدیک است که در گذشته ای نه چندان دور زنان در بن صخره های کوه به طور پنهان و یا در نیمه های ماه در لب چشمه و یا چاه و یا نهر آب به طور جمعی می خوانده اند. اما بیتها حکایت دیگری دارند و ریشه های اصلی و کهن موسیقی بلوچستان و سیستان را در آنها باید جست و در اصل بیتها هستند که «طرزها» را بنیان نهاده گسترش بخشیده اند. معروف ترین بیتها که همگی ارائه دهنده شجاعت، شهامت، فرهنگ و اعتبار حیثیتی قوم و از تولد با مرگ با لحظات اقوام و زندگی همراه اند، عبارتند از:
باهودشتیاری، دادشاه، میرقنبر، هانی و شه مرید، دوده و بالاج، روز م حضر، ابراهیم ادهم، چاکر و گهرام فتح هندوستان، جنگ بدر، عظام شاه، سلطان جمجمه، بیت امام علی، حمل جی یند، عزت و میرک.
موسیقی آئینی: تعریف کلی به نام لیب دارد و به هنگام چوب بازیهای شادیانه و رزمی به آن لتی لیب(لت= چوب) می گویند و به هنگام موسیقی توسل و درمان چهار تعریف خاص می یابد ساز لیب (بازی ساز)، کپار لیب (بازی کپار)، ولاگ، لیب (لاگ بازی)، هون لیب(بازی خون) و هنگامی که لیب ها را به بررسی آوریم همگی نغمات آن در شاخه بازی های آئینی قرار می گیرد. نعت به معنای ستایش به همراه مدح که با عنوان گویشی بومی «نات» نامیده می شود از جمله آوازهای مذهبی غنی و مهم است که در مراسم شبتاکی به همراه آوازهای سپت و وزبت خوانده می شود. در هنگام اجرای ترانه ها و بیت ها نوازندگان دیگری که خواننده و نوازنده اصلی را با ساز مشابه همراهی می نمایند پنجگی می نامند و اگر یک نفر هم ساز بنوازد و هم بخواند او را (تکه زن) تک نواز می نامند. موسیقی ناحیه سیستان نیز به همین ترتیب دارای نظام مندی و تنوعات فراوان مخصوص به خود است.

موسیقی سیستان
موسیقی در سیستان در کلیه آئین های قومی قبیله ای از تولد تا مرگ دخالت دارد و دارای فراوانی نغمگی پرباری است. مجریان موسیقی سیستان نیز به دو شاخه مردان و زنان تقسیم می شوند. مهمترین بخش موسیقی سیستان ترانه خوانی است که به آن «سیتک» می گویند. سیتکها در قالب دو بیتی اجرا می شوند و بیشتر دارای چهار مصرع هم وزن هستند که در بحر هرج مسدس می باشد. قافیه ها الزامی به یک شکل بودن ندارد، گاه دو مصرع گاه هر چهار مصرع و گاه سه مصرع قافیه یکسان دارند و از روحی بی تکلف بهره برده از طبیعت و تشبیهات، تمثیل و ایجاز در آنها جاری است. سیتک ها به چند دسته تقسیم می شوند. تمثیلی، برزگری، شبانی، توصیفی، کوچ، عاشقانه، کنایی، طنز، رزمی و مذهبی.
غزل خوانی آئینی به خصوص در بخش آئینهای سور نوعی دیگر از ترانه خوانی در موسیقی سیستان است. مانند موسیقی عروسی که به شاخه های زیر تقسیم می شود:
پشت در خانه عروس، سینی گردانی، حنابندان، سرتراشک، حمام بری، لینگوته (لباس پوشاندن) و بازگرداندن.
موسیقی مربوط به توصیف طبیعت در این سرزمین، عظیم و شگفت آور و شنیدنی است و مهمترین بخش آن «لپه ها» هستند که جایگاه خاصی به لحاظ القاء ذهنیت با نغمگی شگفت آور و شنیدنی اند مانند لپه صابوری، لپه هامون، لپه هیرمند. لپ همان سرریز است و این نغمات حکایت از چگونگی اهمیت آب در محیط طبیعت خشک سیستان و بلوچستان است و یا مقام «که کووی» که زندگی یک پرنده را دنبال می کند. موسیقی کشاورزی (برزگری) دسته دیگری از موسیقی ناحیه سیستان است که شامل بازی های آئینی مربوط به اسطوره کشت (آئین های تموزی) می باشد و به شخم زدن، کشت، درو، دسته کردن خوشه ها، باد دادن و خرمن کوبی تقسیم می شود و از لحاظ ضرب آهنگ (ریتم) به چهار دسته یک ضربه، دو ضربه، سه ضربه و چهار ضربه تقسیم می شود.
موسیقی بازی های آئینی دسته های متفاوت دیگری به عنوان نمایشی و رزمی حماسی دارد که به حسب حرکت و ضرب آهنگ، یکی از زیباترین موسیقی های ایران محسوب می گردد. این بازی ها از یک چاب (ضرب) تا دوازده چاب گسترش ضرب آهنگ دارد و در کنار آنها رقص دهل، رقص دستبند و رقص دستمال و رقص گردونه از همه زیباتر است.
موسیقی حماسی سیستانی نیز اشکال قابل تأمل و بررسی خوبی دارد چونان حماسه میرزابیک و یا کورنامه نیم روز که بیشتر به آوازهای باستانی سوگ حماسه خوانی شبیه اند.
و بدانیم که کورخوانی همان جمع خوانی یا کر است که زنان به اتفاق در سیستان انجام می دهند. موسیقی نقل حماسه قسمت مهمی است که به آن آسوکه می گویند و تنوع نغمه خوبی را دارا می باشد. علاوه بر اینها ترانه های مربوط به بادهای 120 روزه، عاشقانه هایی که پر از محبت و عشق و نگاه صمیمی به زندگی است همچون پینارگل، هی دختر دهدار کی می شی مسلمان، آی سیاکجک جان جان، بانو بانو جانم، آی انار انار اشاره می کنم.
اما بخش گسترده موسیقی سیستان و بلوچستان که از هسته و نهاد مذهبی قوی و غنی برخوردار است دسته موسیقی های توسل و درمان می باشد که در میان بلوچ ها به سه عنوان و آئین و در میان سیستانی ها به دو عنوان اجرا می شود، موسیقی توسل و درمان بلوچ ها عبارت است از:
اول گوات که دارای چهار کپار (مرحله) و چهار بازی (لیب) است. دوم مالد یا سمامالد. سوم دمال.
موسیقی توسل و درمان سیستانی ها عبارت است از:
اول اذکار مانند ذکر دوازده امام. دوم مجالس زمزمه ماننده زمزمه حیدری که برای جن زدگان می خوانند.

سازهای موسیقی در سیستان و بلوچستان
قیچک (سرود)، دولک (دهلک)، دهلک نال، سما (دف) تشت و کوزه، زنگ دهل، تمبورک، رباب، دوتار، نی پنج بند، نی هفت بند، نل و سازهای بیگانه ای که وارد به موسیقی منطقه شده چون بینجو، دونلی، هارمونیه، ویولن.
این توضیح را لازم می دانک که نازینک در معنی ستایش و ستودن است و چون اینگونه ترانه خوانی در میان زنان، کهن و دیرینه است برخی از پژوهشگران آن را دسته ای از آوازها معنی کرده اند ولی اصل همان است که آورده شد.
دسته آوازهای کردی که چونان ذهیروکها (لیکوها) حکایت هجران و دوری است. در مناطق ایرانشهر و بمپور، رودبار اجرا می شود و از دسته ترانه های کار است که اکثر زنان آن را به اجرا درمی آورند و به آواهای لیلانه کرمانج شمال شباهت فراوان دارد.

منبع: کتاب آشنایی با موسیقی نواحی ایران
نویسنده: هوشنگ جاوید
1
1
0
1 نفر

1 نظر

  1. عاالی ممنون ...........
پیام سیستم
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.